Yolda Oku

Din, ahlak ve görgü kuralları da davranışı düzenler. Bunları hukuktan ayıran şey kuralın içeriği değil, ihlal edildiğinde ne olduğudur. Din, ahlak ve görgü kurallarının yaptırımı manevidir: kişi pişmanlık duyar, çevresi onu kınar. Hukuk kuralının yaptırımı ise maddidir ve devletin örgütlü gücüyle uygulanır.

Bu maddi yaptırım tek biçimde değildir. Suç varsa ceza, ödenmeyen bir edim varsa cebri icra, giderilmesi gereken bir zarar varsa tazminat, şartları eksik bir hukuki işlem varsa hükümsüzlük, hukuka aykırı bir idari işlem varsa iptal devreye girer. Bu yüzden yaptırımı cezayla eşitlemek yanlıştır; ceza, maddi yaptırımın yalnızca bir türüdür.

Kuralları bulduk; şimdi ikisi çatıştığında hangisinin uygulanacağını kurmamız gerekiyor. Yazılı kurallar yukarıdan aşağıya bir düzen oluşturur ve temel mantık şudur: alt basamaktaki kural üst basamaktakine aykırı olamaz.

1. Anayasa, bütün kuralların geçerlilik ölçüsüdür; hiçbir kural ona aykırı olamaz.
2. Kanun ile usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşma aynı düzeydedir; antlaşmalar kanun hükmündedir.
3. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkar; kanunla çatışırsa kanun uygulanır.
4. Yönetmelik en alttadır; kanuna ve kararnameye aykırı olamaz.

Aynı hiyerarşinin içinde iki farklı ilişki türü vardır ve ölçüt taraflardan birinin kamu gücü kullanıp kullanmadığıdır. Kamu gücü varsa taraflar arasında astlık ve üstlük ilişkisi kurulur, devlet tek yanlı karar alabilir; kamu gücü yoksa taraflar eşittir.

Bu kuralları koyan yapı devlettir. Devletin üç kurucu unsuru birlikte bulunmak zorundadır: sınırları belli bir ülke, bu ülkede sürekli yaşayan ve vatandaşlık bağıyla bağlı bir insan topluluğu ve egemenlik. Egemenlik, devleti diğer bütün örgütlerden ayıran unsurdur; içeride en üstün olmayı, dışarıda başka hiçbir güce bağlı olmamayı ifade eder. Belediye de örgütlüdür ve yetki kullanır, ama yetkisini devletten alır.

Devletler egemenliğin tek merkezde toplanıp toplanmamasına göre ayrılır. Üniter devlette tek anayasa, tek yasama, tek yürütme, tek yargı ve tek vatandaşlık vardır. Federal devlette egemenlik anayasayla paylaştırılmıştır; eyaletlerin kendi anayasası ve yasaması bulunur, ancak dış egemenlik yalnızca federal devlettedir. Konfederasyonda ise ortada tek bir devlet yoktur; üyeler uluslararası kişiliklerini korur ve birlikten ayrılabilir.

Devletler bir de egemenliğin kaynağına göre ayrılır. Monarşide iktidar tek kişidedir ve genellikle soya bağlı yolla elde edilir. Oligarşide iktidar sayıca az bir gruptadır; grup zenginlerden oluşuyorsa plütokrasi, soylulardan oluşuyorsa aristokrasi, din adamlarından oluşuyorsa teokrasi adını alır.

Seçimlerin demokratik sayılması için taşıması gereken ilkeler şunlardır: serbest, eşit, gizli ve tek dereceli oy, genel oy esası, açık sayım ve döküm ile yargı organlarının gözetim ve denetimi. Türkiye'de kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı 1934'te tanınmış, tek dereceli seçim 1946'da, gizli oy ile açık sayım ilkesi 1950'de uygulanmıştır.

Devlet iktidarı üç işlevde toplanır: kural koyan yasama, kuralı uygulayan yürütme ve uyuşmazlığı çözen yargı. Bu üç işlevin birbirine göre konumu hükümet sistemini belirler.

Yasama ile yürütme aynı organda toplanmışsa kuvvetler birliği vardır; birleşme yasama lehineyse meclis hükümeti sistemi doğar. İkisi ayrı olmakla birlikte karşılıklı olarak birbirinin varlığına son verebiliyorsa yumuşak ayrılık, yani parlamenter veya yarı başkanlık sistemi söz konusudur. Biri diğerinin görevine son veremiyorsa sert ayrılık, yani başkanlık sistemi vardır.

2017 anayasa değişikliğiyle Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemine geçilmiştir: yürütme yetkisi ve görevi tek başına Cumhurbaşkanı'na aittir, Cumhurbaşkanı doğrudan halk tarafından seçilir, bakanlar Cumhurbaşkanı'na karşı sorumludur. Aynı değişiklikle Bakanlar Kurulu ve Başbakanlık makamları, güvenoyu ve gensoru usulleri, sözlü soru, kanun hükmünde kararname, tüzük ve askerî yüksek mahkemeler hukuk düzeninden çıkarılmıştır.

Anayasayı yapan veya değiştiren iktidara kurucu iktidar denir. Asli kurucu iktidar, mevcut anayasal düzenin ortadan kalktığı bir dönemde yeni anayasa yapar ve önceki hiçbir hukuk kuralıyla bağlı değildir. Tali kurucu iktidar ise yürürlükteki anayasanın öngördüğü usule uyarak anayasayı değiştirir; yetkisini anayasadan aldığı için hem usul hem içerik bakımından sınırlıdır.

1. Teklif: üye tamsayısının en az üçte biri, yani 200 milletvekili yazılı olarak teklif eder.
2. Görüşme: teklif Genel Kurul'da iki defa görüşülür; ivedilikle görüşülemez.
3. Kabul: üye tamsayısının en az beşte üçü, yani 360 milletvekilinin gizli oyu aranır.
4. Sonuç: 360 ile 400 arasında kabul edilen ve geri gönderilmeyen değişiklik zorunlu olarak halkoyuna sunulur; 400 ve üzeri oyla kabul edilende halkoylaması ihtiyaridir.

Anayasa'nın birinci maddesi devletin şeklinin cumhuriyet olduğunu söyler. İkinci madde Cumhuriyet'in niteliklerini sayar ve bu liste kapalıdır: insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti. Üçüncü madde devletin bütünlüğünü, dilini, bayrağını, marşını ve başkentini düzenler; dördüncü madde ise ilk üç maddenin değiştirilemeyeceğini ve değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceğini hükme bağlar.

Listede olmayan bir kavram sorunun aradığı cevaptır. Örneğin kuvvetler birliği Cumhuriyet'in nitelikleri arasında yer almaz; anayasa kuvvetler ayrılığına dayanır. Bir başka ayrıntı da sözcüğün kendisindedir: 1961 Anayasası insan haklarına dayanan devlet derken, yürürlükteki metin insan haklarına saygılı devlet der.

Cumhuriyet'in nitelikleri arasındaki iki sıfat, devletten birbirinin tersi şeyler ister ve bu yüzden sürekli karıştırılır.

Hukuk devletinin somut gerekleri şunlardır: yasama işlemlerinin anayasaya uygunluğunun denetlenmesi, idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunun açık olması, yargı bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı, cezaların kanuniliği, kazanılmış haklara saygı ve idarenin mali sorumluluğu. Sosyal devletin araçları ise mali güce göre vergilendirme, sosyal güvenlik, çalışma, sağlık ve konut hakkı, kamulaştırma, devletleştirme ve planlamadır. Sosyal devlet ilkesi Türk anayasa tarihine 1961 Anayasası ile girmiştir.

Anayasa organları kurmadan önce kişiye hak tanır. Temel hak ve hürriyetler, devletten beklenen tutuma göre üç grupta toplanır ve ölçüt her seferinde aynıdır: devlet ne yapsın?

1. Kişi hakları ve ödevleri, yani negatif statü hakları: devlet karışmasın. Yaşama hakkı, kişi hürriyeti ve güvenliği, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, din ve vicdan hürriyeti, basın hürriyeti, mülkiyet hakkı, hak arama hürriyeti.
2. Sosyal ve ekonomik haklar, yani pozitif statü hakları: devlet edim sunsun. Eğitim, çalışma, sağlık, konut, sosyal güvenlik, sendika kurma hakkı, ailenin korunması.
3. Siyasi haklar ve ödevler, yani aktif statü hakları: devletin yönetimine katılayım. Seçme ve seçilme, siyasi parti kurma, kamu hizmetlerine girme, dilekçe hakkı, bilgi edinme hakkı, vatan hizmeti.

Temel hakların çoğu herkese tanınmıştır; vatandaş olmayanlar da bu haklardan yararlanır. Buna karşılık bazı haklar yalnızca Türk vatandaşlarına aittir ve ölçüt tek cümleyle kurulur: hak devletin yönetimine katılmayla ilgiliyse vatandaşlığa bağlıdır.

Bu haklar sınırsız değildir, ancak sınırlandırma da keyfî olamaz; aşağıdaki şartların tamamı birlikte aranır.

1. Sınırlama yalnızca kanunla yapılır; yönetmelikle veya idari kararla temel hak sınırlanamaz.
2. Sınırlama, ilgili maddesinde gösterilen sebeplere dayanmalıdır.
3. Hakkın özüne dokunulamaz; hakkı kullanılamaz hâle getiren sınırlama geçersizdir.
4. Sınırlama Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyet'in gereklerine aykırı olamaz.
5. Sınırlama ölçülü olmalıdır: elverişli, gerekli ve orantılı.

Sınırlandırma olağan dönemin rejimidir. Durdurma ise olağanüstü koşullarda hakların kullanımının kısmen veya tamamen askıya alınmasıdır ve ayrı kurallara tabidir.

Durdurma hâlinde bile dokunulamayacak dört unsurluk bir çekirdek alan vardır: kişinin yaşama hakkı ile maddi ve manevi varlığının bütünlüğü, kimsenin din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaması, suç ve cezaların geçmişe yürütülememesi ve suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimsenin suçlu sayılamaması.

Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür. Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türktür; ana ya da babadan biri yeterlidir. Vatandaşlık kanunun gösterdiği şartlarla kazanılır ve ancak kanunda belirtilen hâllerde kaybedilir.

Anayasa bir de belirli kanunları özel korumaya alır. İnkılap kanunları, anayasaya aykırı oldukları şeklinde anlaşılamaz ve yorumlanamaz. Bu kanunlar arasında Tevhid-i Tedrisat Kanunu, şapka iktisası hakkındaki kanun, tekke ve zaviyelerin kapatılmasına dair kanun, medeni nikâh esasını getiren düzenleme, uluslararası rakamların kabulüne ilişkin kanun, yeni Türk harflerinin kabul ve tatbiki hakkındaki kanun, efendi ve bey gibi lakapların kaldırılmasına dair kanun ile bazı kisvelerin giyilemeyeceğine dair kanun sayılır.

Haklardan organlara geçiyoruz. Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne aittir; bu yetki geneldir, aslidir ve devredilemez. Genel olması Meclisin anayasaya aykırı olmamak şartıyla her konuda kanun çıkarabilmesini, asli olması başka bir organdan izin almadan ilk elden düzenleme yapabilmesini ifade eder.

Meclis 600 milletvekilinden oluşur ve seçimler beş yılda bir yapılır. Milletvekili seçilebilmek için on sekiz yaşını doldurmuş olmak, Türk vatandaşı olmak ve en az ilkokul mezunu olmak gerekir. Askerlikle ilişiği bulunmamak, kısıtlı olmamak, kamu hizmetinden yasaklı olmamak ve belirli suçlardan hüküm giymemiş olmak da aranır.

Milletvekilinin görevini serbestçe yapabilmesi için iki ayrı güvence öngörülmüştür. İkisi sürekli karıştırılır; ayrımı üç ölçütle kurun.

Dokunulmazlığın iki istisnası vardır: ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli ve seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla Anayasa'nın on dördüncü maddesindeki durumlar. Ayrıca dokunulmazlığın kaldırılmasına ve milletvekilliğinin düşmesine ilişkin kararlar, parlamento kararı oldukları hâlde Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir.

Meclisin çalışabilmesi ve karar alabilmesi için iki ayrı sayı gerekir ve bunlar birbirinin yerine kullanılamaz.

Meclisin iç yapısında da sayılar vardır. Siyasi parti grubu en az yirmi milletvekiliyle kurulur. Başkanlık Divanı Meclis Başkanı, başkanvekilleri, kâtip üyeler ve idare amirlerinden oluşur ve oluşumunda parti gruplarının Meclisteki oranları gözetilir. Bir yasama döneminde iki defa Başkanlık Divanı seçimi yapılır; ilk devre iki, ikinci devre üç yıl sürer. Meclis Başkanı Genel Kurul görüşmelerine katılamaz ve oy kullanamaz.

Bazı kararlar için özel çoğunluklar aranır ve bunlar birbirine yakın olduğu için ancak bir mantığa bağlanınca akılda kalır. Mantık şudur: karar ne kadar ağırsa gereken sayı o kadar yüksektir.

1. 200, üye tamsayısının üçte biri: toplantı yeter sayısı ve anayasa değişikliği teklifi.
2. 301, üye tamsayısının salt çoğunluğu: Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma açılması önergesi ve Cumhurbaşkanı'nın geri gönderdiği kanunun aynen kabulü.
3. 360, üye tamsayısının beşte üçü: anayasa değişikliğinin kabulü, genel ve özel af ilanı, seçimlerin yenilenmesi kararı, Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma açılması kararı.
4. 400, üye tamsayısının üçte ikisi: Cumhurbaşkanı'nın Yüce Divan'a sevki ve Meclis Başkanı seçiminin ilk iki turu.

Meclisin görev ve yetkileri şunlardır: kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşüp kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak; üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla genel ve özel af ilanına karar vermek.

Kanun yapımında iki nokta belirleyicidir. Artık yalnızca kanun teklifi vardır; kanun tasarısı kurumu kaldırılmıştır ve teklif yetkisi milletvekillerine aittir. Cumhurbaşkanı yayımlanmasını uygun bulmadığı kanunu on beş gün içinde gerekçesiyle Meclise geri gönderebilir; Meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı bu kanunu yayımlar. Bütçe kanunu bu usule tabi değildir; geri gönderilemez.

Yürütmenin meclise karşı sorumlu olmadığı bir sistemde denetim araçları da sadeleşmiştir. Bugün dört yol vardır.

1. Yazılı soru: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yöneltilir, en geç on beş gün içinde yazılı olarak cevaplanır. Cumhurbaşkanı'na soru sorulamaz.
2. Genel görüşme: toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun Genel Kurul'da görüşülmesidir.
3. Meclis araştırması: belli bir konuda bilgi edinmek için kurulan komisyon eliyle yürütülür.
4. Meclis soruşturması: Cumhurbaşkanı, yardımcıları ve bakanlar hakkında görev suçu isnadının araştırılmasıdır; sonucunda Yüce Divan'a sevk kararı verilebilir.

Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı'na aittir. Seçilebilmek için kırk yaşını doldurmuş olmak, yükseköğrenim yapmış olmak ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip bulunmak gerekir. Cumhurbaşkanı doğrudan halk tarafından beş yıllık bir süre için seçilir ve bir kimse en fazla iki defa seçilebilir.

Adaylık üç yoldan yapılabilir: siyasi parti grupları; son genel seçimlerde toplam geçerli oyların tek başına veya birlikte en az yüzde beşini almış siyasi partiler; en az yüz bin seçmen. Meclis dışından aday gösterilmesi için milletvekili teklifi aranan eski usul yürürlükte değildir.

Cumhurbaşkanı hem devletin başı hem yürütmenin başıdır. Yetkilerini üç alanda düşünmek hem öğrenmeyi hem hatırlamayı kolaylaştırır.

1. Yasama ile ilgili: kanunları yayımlamak, kanunları tekrar görüşülmek üzere Meclise geri göndermek, anayasa değişikliklerini gerekli gördüğünde halkoyuna sunmak, kanunların ve kararnamelerin iptali için Anayasa Mahkemesi'nde dava açmak, Meclis seçimlerinin yenilenmesine karar vermek.
2. Yürütme ile ilgili: yardımcılarını ve bakanları atamak ve görevden almak, üst kademe kamu yöneticilerini atamak, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmelik çıkarmak, milletlerarası antlaşmaları onaylamak ve yayımlamak, bütçe kanun teklifini Meclise sunmak, olağanüstü hâl ilan etmek, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin kullanılmasına karar vermek.
3. Yargı ile ilgili: Anayasa Mahkemesi üyelerinin bir bölümünü, Hâkimler ve Savcılar Kurulunun dört üyesini, Danıştay üyelerinin dörtte birini ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ile Başsavcıvekilini seçmek.

Sistem yürütmenin tamamını tek makamda topladığı için bir soruda karşınıza çıkan yetkinin Cumhurbaşkanı'nda olma ihtimali yüksektir. Tam bu yüzden istisnaları ayrıca öğrenmeniz gerekir.

Bir başka sık karıştırılan yetki, kanunların anayasaya aykırılığı iddiasıyla iptal davası açmaktır. Bu dava Cumhurbaşkanı tarafından da açılabilir; ayrıca Meclisteki en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ile üye tamsayısının en az beşte biri, yani 120 milletvekili de dava açabilir.

Cumhurbaşkanı'nın cezai sorumluluğu üç aşamalı bir süreçle işletilir ve her aşamada aranan çoğunluk ağırlaşır.

1. Üye tamsayısının salt çoğunluğunun, yani 301 milletvekilinin vereceği önergeyle soruşturma açılması istenir.
2. Meclis, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun, yani 360 milletvekilinin gizli oyuyla soruşturma açılmasına karar verir.
3. Soruşturma komisyonunun raporu görüşüldükten sonra üye tamsayısının üçte iki çoğunluğunun, yani 400 milletvekilinin gizli oyuyla Yüce Divan'a sevk kararı alınabilir.

Hakkında soruşturma açılmasına karar verilen Cumhurbaşkanı seçim kararı alamaz. Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilen Cumhurbaşkanı'nın görevi sona erer.

Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Kararname yetki kanununa ihtiyaç duymaz, doğrudan Anayasa'dan alınan bir yetkiye dayanır ve Meclis onayına sunulmaz. Buna karşılık yetkinin dört sınırı vardır ve bu sınırlar doğrudan ölçülür.

1. Konu sınırı: temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez. Kararnameyle düzenlenebilecek tek hak grubu sosyal ve ekonomik haklardır.
2. Münhasır kanun alanı: Anayasa'da münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda kararname çıkarılamaz.
3. Kanunla düzenlenmiş alan: kanunda açıkça düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz.
4. Çatışma kuralı: kararname ile kanun aynı konuda farklı hüküm taşırsa kanun uygulanır; Meclis aynı konuda kanun çıkarırsa kararname kendiliğinden hükümsüz hâle gelir.

İkisi de yürütmenin düzenleyici işlemidir ve tam bu yüzden karıştırılır. Üç ölçütle ayrılırlar.

Yönetmeliklerin yargısal denetiminde görevli mahkeme etki alanına göre değişir. Ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemlere karşı açılan iptal davalarında Danıştay ilk derece mahkemesi olarak görevlidir; yerel veya sınırlı etkili yönetmelikler idare mahkemelerinde dava konusu edilir.

Olağanüstü hâli Cumhurbaşkanı ilan eder; ilan yurdun tamamını veya bir bölgesini kapsayabilir. İlan sebepleri arasında savaş ve savaşı gerektirecek durum, seferberlik, ayaklanma, anayasal düzeni veya temel hakları ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketleri, kamu düzeninin ciddi biçimde bozulması, tabii afet, tehlikeli salgın hastalık ve ağır ekonomik bunalım sayılır.

1. İlan süresi en fazla altı aydır. Karar Resmî Gazete'de yayımlanır ve aynı gün Meclisin onayına sunulur.
2. Meclis, Cumhurbaşkanı'nın istemi üzerine her defasında dört ayı geçmemek üzere süreyi uzatabilir; savaş hâllerinde bu dört aylık sınır aranmaz.
3. Meclis süreyi kısaltabilir veya olağanüstü hâli tamamen kaldırabilir.
4. Cumhurbaşkanı olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda kararname çıkarabilir; bu kararname aynı gün Meclis onayına sunulur ve Meclis üç ay içinde karara bağlamazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar.

Millî Güvenlik Kurulu, Cumhurbaşkanı'nın başkanlığında toplanır. Üyeleri Cumhurbaşkanı yardımcıları, Adalet, Millî Savunma, İçişleri ve Dışişleri bakanları, Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava kuvvetleri komutanlarıdır. Kurul iki ayda bir toplanır ve gündemini Cumhurbaşkanı düzenler. Kararları tavsiye niteliğindedir; Cumhurbaşkanı bu kararları değerlendirir.

Cumhurbaşkanı'na yardımcı olmak üzere bir veya daha fazla yardımcı atanabilir. Yardımcılar ve bakanlar için milletvekili olma şartı aranmaz; milletvekili olan biri bakan olarak atanırsa milletvekilliği sona erer. Yardımcılar ve bakanlar göreve başlarken Meclis önünde ant içer.

Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Bağımsızlık mahkemenin dışarıdan gelen etkilere kapalı olmasıdır; tarafsızlık hâkimin uyuşmazlığın taraflarına eşit mesafede durmasıdır. Hâkimlik teminatı bunun somut karşılığıdır: hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe altmış beş yaşından önce emekliye ayrılamaz, mahkemenin veya kadronun kaldırılması hâlinde bile özlük haklarından yoksun bırakılamaz.

Türkiye'de beş yargı kolu vardır. Adli yargı özel hukuk uyuşmazlıklarına ve ceza davalarına bakar, temyiz mercii Yargıtay'dır. İdari yargı idarenin işlem ve eylemlerinden doğan uyuşmazlıklara bakar, temyiz mercii Danıştay'dır. Anayasa yargısını Anayasa Mahkemesi, adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını Uyuşmazlık Mahkemesi, hesap yargısını Sayıştay yürütür.

Kesinleşmemiş bir kararın üst veya yüksek mahkemede yeniden incelenmesini sağlayan başvuruya kanun yolu denir. Kanun yolu üst kavramdır; istinaf ve temyiz onun iki basamağıdır.

Anayasa Mahkemesi on beş üyeden oluşur. Üyelerin üçünü Türkiye Büyük Millet Meclisi, on ikisini Cumhurbaşkanı seçer. Meclisin seçtiği üç üyenin ikisi Sayıştay Genel Kurulunun, biri baro başkanlarının göstereceği adaylar arasından seçilir. Üye seçilebilmek için kırk beş yaşın doldurulmuş olması gerekir; görev süresi on iki yıldır ve bir kişi iki defa üye seçilemez.

Mahkeme Genel Kurul ve iki bölüm hâlinde çalışır. Bölümler bireysel başvuruları karara bağlar; Genel Kurul iptal ve itiraz davalarına, siyasi parti davalarına ve Yüce Divan yargılamasına bakar. Başkan ve iki başkanvekili üyeler arasından dört yıl için seçilir.

Anayasa Mahkemesi'ne üç ayrı yoldan gidilir ve her birinin başvuranı farklıdır. Ayrımı başvuranın kim olduğu üzerinden kurun.

1. İptal davası, yani soyut norm denetimi: ortada bir dava yoktur, kural doğrudan hedef alınır. Cumhurbaşkanı, Meclisteki en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve 120 milletvekili açabilir. Şekil bakımından on gün, esas bakımından altmış gün içinde açılır.
2. İtiraz yolu, yani somut norm denetimi: bakılmakta olan bir dava vardır ve başvuran mahkemedir. Süre sınırı yoktur; mahkeme kararı beş ay bekler, gelmezse mevcut hükümlere göre davayı sonuçlandırır.
3. Bireysel başvuru: başvuran kişidir. Anayasada güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki bir hakkı kamu gücü tarafından ihlal edilen herkes, olağan kanun yollarını tükettikten sonra başvurabilir.

Kurul, hâkim ve savcıların mesleğe kabulünü, atanmasını, yükseltilmesini, denetlenmesini ve disiplin işlerini yürütür. 2017 değişikliğiyle adı Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulundan Hâkimler ve Savcılar Kuruluna dönüşmüş, üye sayısı on üçe indirilmiştir.

Üyelerin görev süresi dört yıldır ve süresi biten üyeler bir kez daha seçilebilir. Kurul iki daire hâlinde çalışır. Kurulun kararlarına karşı kural olarak yargı yoluna başvurulamaz; ancak meslekten çıkarma cezasına ilişkin kararlar bu kuralın istisnasıdır ve yargı denetimine tabidir.

Kalan organları tek bir soruyla çalışın: üyelerini kim seçiyor? Yargıtay üyelerini Hâkimler ve Savcılar Kurulu seçer. Danıştay üyelerinin dörtte üçünü aynı Kurul, dörtte birini Cumhurbaşkanı seçer. Sayıştay'ın başkan ve üyelerini Türkiye Büyük Millet Meclisi seçer. Yüksek Seçim Kurulu üyelerini ise Yargıtay ve Danıştay genel kurulları kendi üyeleri arasından seçer.

Yüksek Seçim Kurulu yedi asıl ve dört yedek üyeden oluşur; üyelerin altısı Yargıtay, beşi Danıştay genel kurullarınca gizli oyla seçilir ve görev süresi altı yıldır. Kurul kendi başkanını ve başkanvekilini üyeleri arasından seçer.

Organların kararlarını günlük hayatta uygulayan yapı idaredir. İdare hukukunun üç belirleyici özelliği vardır: büyük ölçüde içtihattan doğmuştur; tek bir kanunda toplanmamıştır, yani tedvin edilmemiştir; bir statü hukukudur, çünkü ilişkiler sözleşmeyle değil önceden belirlenmiş kurallarla düzenlenir.

İdarenin yürüttüğü kamu hizmetine egemen ilkeler şunlardır: süreklilik, hizmetin kesintiye uğramadan yürütülmesi; değişkenlik, hizmetin değişen ihtiyaçlara göre yeniden düzenlenebilmesi; eşitlik, aynı durumda olanlara aynı işlemin yapılması; tarafsızlık, hizmetin ayrım gözetilmeden sunulması; bedelsizlik, bazı hizmetlerin karşılıksız veya maliyetin altında sunulabilmesi.

Merkezden yönetim, karar alma yetkisinin merkezde toplanmasıdır; ülke genelinde birlik sağlar ama kararları yavaşlatır. Bu sakıncayı gidermek için yetki genişliği uygulanır ve Anayasa'ya göre yetki genişliği illerde valiye tanınmıştır.

Yerinden yönetim, kamu hizmetlerinin merkezden ayrı, kendi tüzel kişiliği ve bütçesi olan kuruluşlarca yürütülmesidir. İki türü vardır: mahallî idareleri kapsayan yer bakımından yerinden yönetim ve üniversiteler ile düzenleyici kurumları kapsayan hizmet bakımından yerinden yönetim. Merkez ile bu kuruluşlar arasındaki dengeyi iki denetim aracı kurar.

İdari işlem, idarenin kamu gücüne dayanarak tek yanlı irade açıklamasıyla hukuki sonuç doğuran işlemidir. Dört özelliği vardır: tek yanlılık, yani muhatabın rızasına bağlı olmaması; icrailik, yani ayrıca bir yargı kararına gerek olmadan hukuk düzeninde değişiklik yaratması; hukuka uygunluk karinesi, yani aksi yargı kararıyla saptanıncaya kadar hukuka uygun sayılması; ve hukuki sonuca yönelmesi.

1. Yetki: işlemi hangi makamın ve o makam adına hangi görevlinin yapabileceği.
2. Şekil: işlemin hangi usul ve biçimde kurulacağı.
3. Sebep: işlemi doğuran hukuki ve fiilî nedenler.
4. Konu: işlemin doğurduğu hukuki sonuç.
5. Amaç: işlemin yönelmesi gereken kamu yararı.

İdari işlem hukuka aykırıysa idari yargıda iki farklı dava açılabilir ve istenen şey birbirinden ayrıdır.

Mahallî idareler, il, belediye ve köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları seçmenlerce seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileridir. Mahallî idare seçimleri beş yılda bir yapılır.

Üçüncü organ il encümenidir; valinin başkanlığında, meclisin kendi üyeleri arasından seçtiği üyeler ile birim amirlerinden oluşur. Büyükşehir belediyesi kurulan illerde il özel idaresi kaldırılmıştır; bu illerde görevleri büyükşehir belediyesine ve yatırım izleme ve koordinasyon başkanlıklarına devredilmiştir.

Belediye, belde sakinlerinin mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir. Organları belediye meclisi, belediye encümeni ve belediye başkanıdır. Meclis karar organıdır ve belediye başkanı aynı zamanda meclisin de başkanıdır; başkan yürütme organıdır ve halk tarafından beş yıllığına seçilir.

Köy Kanunu'na göre nüfusu iki binden aşağı olan yerleşim yerlerine köy denir. Kanun bir üst nüfus sınırı koyar, alt sınır belirlemez. Köy kurulmasına ve kaldırılmasına İçişleri Bakanlığı karar verir.

1. Köy derneği: köydeki bütün seçmenlerden oluşan genel karar organıdır.
2. Köy ihtiyar meclisi: hem karar hem yürütme görevleri bulunan organdır.
3. Muhtar: köyün yürütme organıdır. Muhtar ve ihtiyar meclisi üyeleri beş yıl için seçilir.

Köy işlerinin köylülerin ortak çalışmasıyla görülmesine imece, köy hizmetleri için toplanan paraya salma denir. Muhtarlık ve ihtiyar heyeti seçimlerinde siyasi partiler aday gösteremez; adaylar bağımsız olarak seçime katılır.

Mahallî idare organları veya üyeleri hakkında görevleriyle ilgili bir suç sebebiyle soruşturma ya da kovuşturma açılması hâlinde iki farklı sonuç doğabilir ve bunları karıştırmamak gerekir.

Hizmet bakımından yerinden yönetim kuruluşları da idarenin bir parçasıdır ve üç grupta toplanır. Kamu kurumları, belirli bir hizmeti yürüten üniversiteler, Türkiye Radyo Televizyon Kurumu ve Sosyal Güvenlik Kurumu gibi kuruluşlardır. Düzenleyici ve denetleyici kurumlar, belirli bir sektörü düzenlemek üzere kurulan geniş özerklikli kurullardır. Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ise barolar, tabip odaları ve ticaret odaları gibi kanunla kurulan yapılardır; organları kendi üyelerince, yargı gözetimi altında gizli oyla seçilir.

İdarenin asli ve sürekli görevleri memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle yürütülür. Bu görevlilerin statüsünü düzenleyen 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu üç temel ilkeye dayanır.

1. Sınıflandırma: memurlar gördükleri hizmetin niteliğine göre sınıflara ayrılır.
2. Kariyer: memurlara, yaptıkları hizmetler için gerekli bilgilere ve yetişme şartlarına uygun biçimde sınıfları içinde en yüksek derecelere kadar ilerleme imkânı sağlanır.
3. Liyakat: kamu hizmetine girmek, sınıflar içinde ilerlemek ve yükselmek ile görevin sona erdirilmesi yeterliliğe dayandırılır ve memurlar bu sistemin eşit imkânlarla uygulanmasında güvenceye kavuşturulur.

Memurluğa ilk defa atananlar önce aday memur olarak göreve başlar. Adaylık, memurun görevi öğrenmesi ve kurumun memuru değerlendirmesi için öngörülmüş bir deneme dönemidir. Bu süre içinde aday memurlara temel eğitim, hazırlayıcı eğitim ve staj verilir.

Adaylık süresini başarıyla tamamlayanlar asli memurluğa atanır. Buna karşılık temel ve hazırlayıcı eğitimde başarısız olanlar, aday memur olarak göreve devamı uygun görülmeyenler veya adaylık süresi içinde bazı şartları kaybedenler kurumlarınca ilişikleri kesilerek memurluktan çıkarılır.

Disiplin cezaları hafiften ağıra doğru beştir ve terimlerin tam biçimiyle bilinmesi gerekir, çünkü sorularda seçenekler tam terimle verilir.

1. Uyarma: memura görevinde ve davranışlarında daha dikkatli olması gerektiğinin yazıyla bildirilmesi.
2. Kınama: görevinde ve davranışlarında kusurlu olduğunun yazıyla bildirilmesi.
3. Aylıktan kesme: memurun brüt aylığından belirli bir oranda kesinti yapılması.
4. Kademe ilerlemesinin durdurulması: fiilin ağırlığına göre memurun bulunduğu kademede ilerlemesinin belirli süre durdurulması.
5. Devlet memurluğundan çıkarma: bir daha Devlet memurluğuna atanmamak üzere memurluktan çıkarılma.

Memurluğu sona erdiren hâller şunlardır: memurluktan çekilme, memurluğa alınma şartlarından herhangi birini taşımadığının sonradan anlaşılması veya bu şartlardan birinin sonradan kaybedilmesi, Devlet memurluğundan çıkarma cezası alınması, emeklilik ve ölüm.

Savunması alınmadan memura disiplin cezası verilemez; savunma için en az yedi günlük süre tanınır. Karara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde disiplin kuruluna veya yüksek disiplin kuruluna itiraz edilebilir. Bütün disiplin cezalarına karşı ayrıca idari yargı yolu açıktır; uyarma ve kınama cezalarını yargı denetimi dışında tutan eski hüküm 2010 değişikliğiyle kaldırılmıştır.

Silinme kendiliğinden gerçekleşmez; memurun atamaya yetkili amirine başvurması ve bu talebin uygun görülmesi gerekir. İki eşikli bir kural olduğu için olayda hangi cezanın verildiği belirleyicidir: aylıktan kesme verilmişse süre on yıl, kınama verilmişse beş yıldır.

Memurun ödevleri arasında en çok ölçülen ikisi kanunsuz emir ve mal bildirimidir. Kanunsuz emir kuralı üç aşamalıdır ve sorumluluğun kime ait olduğu her aşamada değişir.

1. Memur, emri mevzuata aykırı görürse yerine getirmez ve bu aykırılığı emri verene bildirir.
2. Amir emrinde ısrar eder ve emrini yazılı olarak yenilerse memur emri yerine getirir; bu hâlde sorumluluk emri verene geçer ve emri uygulayan memur sorumlu olmaz.
3. Konusu suç teşkil eden emir hiçbir surette yerine getirilmez; yerine getiren sorumluluktan kurtulamaz.

Memurlar kendilerine, eşlerine ve velayetleri altındaki çocuklarına ait taşınır ve taşınmaz malları ile alacak ve borçları hakkında mal bildiriminde bulunur. Bildirimler, sonu sıfır ve beş ile biten yılların en geç şubat ayı sonuna kadar yenilenir. Diğer temel ödevler sadakat, tarafsızlık ve devlete bağlılık, davranış ve iş birliği, emirlere uyma ve resmî belgeleri koruma yükümlülükleridir.

İdareden ve memurdan kişilerin kendi aralarındaki ilişkilere geçiyoruz. Hukukun öznesi kişidir ve kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar. Tam doğum çocuğun anne bedeninden tamamen ayrılmasını, sağ doğum ayrıldığı anda hayatta olmasını ifade eder; bir şart eksikse kişilik hiç doğmamış sayılır. Kişilik ölümle sona erer.

Cenin de hak ehliyetine sahiptir, ancak bu ehliyet sağ doğmak koşuluna bağlıdır. Cenin miras hakkı kazanabilir; ölü doğarsa hak hiç doğmamış sayılır. Bu, bir istisna değil şarta bağlı bir hak ehliyetidir.

Ölümün ispat edilemediği durumlar için kanun iki ayrı çözüm getirmiştir ve aralarındaki fark mahkeme kararı gerekip gerekmediğindedir.

Üçüncü bir kurum da birlikte ölüm karinesidir: birden çok kişiden hangisinin önce öldüğü ispat edilemiyorsa hepsi aynı anda ölmüş sayılır. Bu karine miras paylaşımında sonucu doğrudan değiştirir.

Erginlik üç yoldan kazanılır ve bu üçünü ayıran ölçüt mahkeme kararına ihtiyaç duyulup duyulmadığıdır.

Evlenmenin kişiyi ergin kılması kalıcı bir sonuçtur; evliliğin sonradan sona ermesiyle ortadan kalkmaz. Ergin kılınmada ise üç unsur birlikte aranır: yaş, küçüğün isteği ve velinin rızası. Sonucu doğuran işlem mahkeme kararıdır.

Fiil ehliyeti, kişinin kendi fiilleriyle hak kazanabilme ve borç altına girebilme yeteneğidir. Üç şarta bağlıdır: ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama. Bu şartlara göre dört grup oluşur.

1. Tam ehliyetliler: ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmayanlar. Bütün işlemleri tek başına yapar.
2. Tam ehliyetsizler: ayırt etme gücü bulunmayanlar, yaşları ne olursa olsun. İşlemleri kural olarak kesin hükümsüzdür ve haksız fiillerinden kural olarak sorumlu tutulmazlar; hakkaniyet gerektiriyorsa hâkim tazminata hükmedebilir.
3. Sınırlı ehliyetsizler: ayırt etme gücü olan küçükler ve kısıtlılar. Borç altına giren işlemleri için yasal temsilcinin rızası gerekir; karşılıksız kazandıran işlemleri ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları tek başına kullanabilir, haksız fiillerinden sorumludur.
4. Sınırlı ehliyetliler: kendisine yasal danışman atananlar ve belirli işlemler bakımından evli kişiler. Kural olarak tam ehliyetlidirler.

Ehliyeti sınırlı olan kişinin işlerini kim görecek? Cevap üç ayrı kurumdan gelir ve kapsamları birbirinden farklıdır.

Evlilik devam ettiği sürece velayet ana ve baba tarafından birlikte kullanılır; boşanma hâlinde velayet çocuğun bırakıldığı tarafa aittir. Yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz.

Kan hısımlığının ölçütü soybağıdır, yakınlık duygusu değil. Biri diğerinden veya ortak kökten gelen kişiler kan hısmıdır. Biri diğerinden gelenler üstsoy ve altsoy hısmıdır: çocuk, torun, ana, baba, dede. Ortak kökten gelenler yansoy hısmıdır: kardeş, amca, hala, dayı, teyze, kuzen.

Olağan evlenme yaşı on yedidir; erkek veya kadın on yedi yaşını doldurmadıkça evlenemez. On yedi yaşını doldurmuş ancak henüz ergin olmayan küçük, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez. Olağanüstü evlenme yaşı ise on altıdır ve bunun için iki şart birlikte aranır: olağanüstü bir durum ve pek önemli bir sebep. Bu izni yalnızca hâkim verebilir.

Yaş dışında iki şart daha vardır. Ayırt etme gücüne sahip olmayanlar evlenemez. Belirli hısımlar arasında evlenme yasaktır: üstsoy ile altsoy arasında, kardeşler arasında, amca, dayı, hala ve teyze ile yeğen arasında. Kayın hısımlığında da üstsoy ile altsoy arasındaki yasak, evliliğin sona ermesiyle kalkmaz.

Adın değiştirilmesi kural olarak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenir ve karar nüfus siciline kaydedilir. Ad değiştirme kişisel durumu etkilemez; kişinin soybağı ve aile ilişkileri aynı kalır. Adı haksız olarak kullanılan kişi ise buna son verilmesini, kusur varsa manevi tazminatı ve elde edilen kazancın verilmesini isteyebilir.

Tüzel kişi, belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere bir araya gelmiş kişi veya mal topluluğuna hukuk düzeninin kişilik tanımasıdır. Özel hukuk tüzel kişilerinin iki temel örneği dernek ve vakıftır ve ölçüt tek cümleyle kurulur: ortada bir araya gelen kişiler mi var, yoksa bir amaca bağlanmış mallar mı?

Tüzel kişiler, cins, yaş ve hısımlık gibi yalnızca insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün hak ve borçlara ehildir. Fiil ehliyetlerini ise organları aracılığıyla kullanırlar.

Medeni Kanunun ilk maddelerindeki bu iki kavram birbirine en çok karıştırılan ikilidir. Ayrımı işlevleri üzerinden kurun.

Kişiler arasındaki ilişkinin son halkası borçtur. Borcun üç kaynağı vardır ve bu üçlü doğrudan ölçülür: sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme.

Sözleşmede borç, tarafların istediği için doğar; ortada karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamaları vardır. Haksız fiilde borç istenmemiştir: kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar verilmiş, kanun bu davranışa tazminat borcu bağlamıştır. Haksız fiilin unsurları fiil, hukuka aykırılık, kusur, zarar ve zarar ile fiil arasındaki uygun illiyet bağıdır.

Zamanaşımı bu listeye girmez. Zamanaşımı borç doğurmaz; mevcut bir alacağın dava yoluyla elde edilmesini engelleyen bir savunma imkânıdır. Hak sona ermediği için, zamanaşımına uğramış bir borç isteyerek ödenirse geri istenemez.

Haksız fiilin beş ögesinden dördü sorumluluğun doğması için aranan şartlardır ve gerçekleşmiş vakıalardır: fiil işlenmiştir, hukuka aykırılık gerçekleşmiştir, kusur mevcuttur ve illiyet bağı kurulmuştur. Bunlar geriye dönüp giderilemez.

Zarar maddi olabileceği gibi manevi de olabilir. Aynı fiil hem suç hem haksız fiil oluşturuyorsa ceza davası ile tazminat davası birbirinden bağımsız yürür; ceza mağdurun zararını karşılamaz, bu ancak tazminatla olur.

Bir sözleşmeyle ilgili sorun iki farklı aşamada doğabilir ve sonuçları tamamen ayrıdır: sözleşme kurulurken mi sakatlanmıştır, yoksa geçerli kurulmuş ama ifa edilmemiş midir?

Kesin hükümsüzlükte işlem baştan itibaren geçersizdir, herkes tarafından ileri sürülebilir, hâkim kendiliğinden dikkate alır ve zamanla geçerli hâle gelmez. İptal edilebilirlikte ise işlem geçerli doğmuştur; yanılma, aldatma veya korkutma sebebiyle yalnızca korunan taraf işlemi ortadan kaldırabilir ve süresinde ileri sürülmezse işlem geçerli kalır.

Haklar iki ayrı ölçütle sınıflandırılır ve bu iki ölçüt birbirinden bağımsızdır. Birincisi hakkın kime karşı ileri sürülebildiği, ikincisi devredilip devredilemediğidir.

İkinci ölçüt hakkın kişilikle bağının derecesidir. Malvarlığı hakları para ile ölçülebilir, kural olarak devredilebilir ve mirasla geçer: mülkiyet, rehin, alacak hakları. Şahıs varlığı hakları para ile ölçülemez, kişiye sıkı sıkıya bağlıdır ve devredilemez: nafaka hakkı, velayet, ad üzerindeki hak, oy hakkı.

Baştan buraya kadar tek bir zincir kurdunuz. Hukuk kuralını yaptırımı ayırdı; kurallar arasındaki sırayı hiyerarşi belirledi; bu kuralları koyan devleti anayasa kurdu; anayasa önce kişiye hak tanıdı, sonra kural koyan, uygulayan ve uyuşmazlığı çözen organları ayırdı; idare bu kararları uyguladı; memur idareyi işletti; kişiler ise kendi aralarında hak ve borç ilişkileri kurdu.

Bu dersteki hataların çoğu bilgi eksikliğinden değil, birbirine benzeyen iki şeyin ayrılmamasından doğar. En sık karışan çiftler şunlardır: Kamu Denetçiliği Kurumu ile Devlet Denetleme Kurulu, Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile Yüksek Seçim Kurulu, Yargıtay ile Danıştay, sorumsuzluk ile dokunulmazlık, sınırlandırma ile durdurma, hiyerarşi ile vesayet, iptal davası ile tam yargı davası, iyi niyet ile dürüstlük kuralı, sınırlı ehliyetsiz ile sınırlı ehliyetli, görevden uzaklaştırma ile memurluktan çıkarma.