Yolda Oku

Zincirin ilk halkası konumdur. Türkiye 36°–42° kuzey enlemleri ile 26°–45° doğu boylamları arasındadır. Bu dört sayı ezberlenecek bir bilgi değil, sonuç üreten bir hesap aracıdır.

1. Kuzey–güney uzanım: 6 derece fark, her derece yaklaşık 111 kilometre; toplam yaklaşık 666 kilometre.
2. Doğu–batı yerel saat farkı: 19 derece fark, her derece 4 dakika; toplam 76 dakika.
3. Dönencelere göre yer: güney sınır Yengeç Dönencesi'nin kuzeyindedir; ışınlar hiçbir tarihte dik gelmez.
4. Kuşak: dönence ile kutup dairesi arasında kalındığı için orta kuşak, yani dört mevsimin belirgin yaşandığı kuşak.

Mutlak konum bir yerin ne olduğunu, göreceli konum ne işe yaradığını anlatır. Koordinatlar değişmez; ama bir boru hattı ya da yeni bir ulaşım koridoru göreceli konumun değerini değiştirebilir.

İkinci denetim şudur: yargı aynı enlemdeki başka ülkelerde de bekleniyorsa mutlak, yalnızca Türkiye'ye özgüyse görecelidir. Ürün çeşitliliğinin fazlalığı bu yüzden göreceli konuma bağlanır; onu üreten şey kısa mesafede değişen yükselti ve denizelliktir.

Göreceli konumun en somut hâli sınırlardır. Sekiz kara komşu vardır; her birini ilinden, doğal unsurundan ve kapısından tanıyın.

1. Bulgaristan — Edirne ve Kırklareli; Kapıkule Avrupa yönündeki ana kara ve demir yolu geçişidir.
2. Yunanistan — Edirne; sınırın önemli bölümü Meriç Nehri boyunca uzanır, İpsala ana kapıdır.
3. Gürcistan — Artvin ve Ardahan; Sarp kıyıda, Türkgözü ve Aktaş iç kesimdedir.
4. Ermenistan — Kars ve Iğdır; Arpaçay ile Aras sınırı çizer.
5. Azerbaycan'ın Nahçıvan kesimi — Iğdır; yaklaşık 18 kilometreyle en kısa kara sınırıdır, kapısı Dilucu'dur.
6. İran — Iğdır, Ağrı, Van, Hakkâri; Gürbulak Orta Asya yönündeki ana ticaret kapısıdır.
7. Irak — Hakkâri ve Şırnak; Habur ana ticari geçiştir.
8. Suriye — Şırnak, Mardin, Şanlıurfa, Gaziantep, Kilis, Hatay; yaklaşık 911 kilometreyle en uzun kara sınırıdır.

İstanbul ile Çanakkale boğazları Karadeniz'i açık denizlere bağlayan tek deniz yoludur. Denizden karşı karşıya olmak kara komşuluğu sayılmaz.

Kıyı soruları bir burnu, körfezi ya da akarsu ağzını tanımayı ister; kıyıyı yön sırasıyla öğrenmek bunları çözer.

1. Ege kıyısında kuzeyden güneye körfezler: Saros, Edremit, Çandarlı, İzmir, Kuşadası, Güllük, Gökova.
2. Akdeniz kıyısında batıdan doğuya: Fethiye Körfezi, Antalya Körfezi, Anamur Burnu, Mersin Körfezi, Karataş Burnu, İskenderun Körfezi.
3. Karadeniz kıyısında batıdan doğuya: Bafra Burnu (Kızılırmak ağzı), Sinop çıkıntısı, Çarşamba Burnu (Yeşilırmak ağzı).

Zincirin ikinci halkası yerin içidir. Jeolojik zamanları tarih listesi gibi ezberlemek işe yaramaz; her biri farklı bir yer altı kaynağı bırakmıştır.

1. Prekambriyen — ilk yer kabuğu, ilk atmosfer, ilk sular. Soruda “ilk” veya “ilkel” sözcüğü geçiyorsa bu zamandır.
2. Paleozoyik — geniş bataklık ormanları ve uzun süreli kömürleşme; ürünü taş kömürüdür.
3. Mesozoyik — Anadolu Tetis Okyanusu'nun altındaydı; denizel tortullar, ofiyolitler ve krom bu dönemin izidir.
4. Senozoyik'in Paleojen ve Neojen bölümleri — Alp-Himalaya dağ oluşumu, çöküntü havzaları; ürünü linyit, bor ve tuzdur.
5. Kuvaterner — buzullaşmalar, boğazların oluşumu, Anadolu'nun yükselmesi, akarsu sekileri.

Mesozoyik'te Anadolu'nun büyük bölümü Tetis Okyanusu'na bağlı denizel havzalarla kaplıydı. Bugün Toroslar'ın yüksek kesimlerinde deniz canlısı fosili bulunmasının açıklaması buradadır.

Fosil, kayacın oluştuğu ortamı gösterir; dağın bugünkü yüksekliğini değil. Tortul Mesozoyik'te deniz tabanında birikti, tabaka Senozoyik'teki orojenez sırasında yükseldi. İki olay farklı zamanlardadır.

Alp-Himalaya orojenezi Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar'ı üretti. Bu dağların yüksekliğinden çok uzanış yönü belirleyicidir; tek yapısal özellik yedi alanı birden tayin eder.

Batı Anadolu bir genişleme alanıdır. Kabuk kuzey–güney gerilir ve normal faylarla parçalanır; göreli yüksekte kalan bloğa horst, çökene graben denir.

1. Kaz Dağı — güneyinde Bakırçay Grabeni
2. Madra Dağı — güneyinde Gediz Grabeni
3. Yunt Dağı — güneyinde Küçük Menderes Grabeni
4. Bozdağlar — güneyinde Büyük Menderes Grabeni
5. Aydın Dağları ve Menteşe Dağları en güneydeki kütlelerdir.

Bu düzen bölgenin bütününü açıklar: graben tabanındaki kalın alüvyon verimli ova üretir, tarım ve yerleşme doğu–batı şeritler hâlinde dizilir, normal faylar deprem üretir, fay boyunca jeotermal kaynaklar çıkar.

Volkanlar tek bir çizgi üzerinde değildir. Adları tek tek ezberlemek yerine dört bölgesel kümeye yerleştirin.

Anadolu Levhası, Kuzey ve Doğu Anadolu fayları boyunca batıya kayar; deprem coğrafyası bu tek cümleden türer.

İkinci ayrım tehlike ile risktir. Tehlike doğaya aittir, faya yakınlıkla artar ve azaltılamaz. Risk tehlikenin nüfus, yapı stoku ve hazırlıkla birleşmesidir; azaltılabilir. Faya yakın ama nüfusu az ve sağlam kaya üzerindeki yerleşmede tehlike yüksek, risk düşüktür.

Plato, çevresine göre yüksekte kalan ve akarsu vadileriyle yarılmış yüzeydir; türünü yüzeyin malzemesi belirler.

1. Lav platosu — geniş lav örtüsünün yükselip yarılması: Erzurum–Kars–Ardahan.
2. Tüf platosu — patlamalı püskürmenin bıraktığı kül ve ignimbiritin aşınması: Kapadokya, Nevşehir çevresi.
3. Karstik plato — kalkerli yüksek yüzeyin çözünmesi: Teke ve Taşeli.
4. Aşınım yüzeyi platosu — yontukdüzün yükselip parçalanması: Çatalca–Kocaeli, Safranbolu, Perşembe.
5. Yatay tabaka platosu — az eğimli tortul tabakaların yarılması: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzunyayla, Gaziantep, Şanlıurfa.

Ovaların çoğu alüvyonla kaplıdır; bu ayırt edici değildir. Doğru soru şudur: çanak nasıl oluştu?

1. Delta ovası — akarsuyun denizi doldurup yeni kara oluşturması: Çukurova, Bafra, Çarşamba, Silifke, Balat, Menemen.
2. Tektonik ova — faylarla çöken çanağın dolması: Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes, Erzincan, Muş, Erbaa, Niksar, Bursa.
3. Karstik ova, yani polye — çözünebilen kayaç içinde geniş kapalı çanak gelişmesi: Elmalı, Korkuteli, Tefenni, Kestel.
4. Eski göl tabanı ovası — kuruyan gölün tabanının ortaya çıkması: Konya Ovası'nın bazı kesimleri, Suluova.
5. Dağ eteği ovası — birikinti koni ve yelpazelerinin birleşmesi.

İç kuvvetler araziyi yükseltir; dış kuvvetler düzleştirmeye çalışır. Beş dış kuvvetin hepsi aynı üç işi yapar: aşındırır, taşır, biriktirir. Ayrıldıkları nokta ortam ve malzemedir.

Anadolu Kuvaterner boyunca yükseldi; akarsular yükselen araziyi yeniden yararak derin vadiler açtı. Akarsuların bütün özellikleri bu tek gerçekten çıkar.

1. Birikinti konisi — dağdan çıkan akarsuyun eğim azalınca iri malzemeyi dar alanda bırakması.
2. Birikinti yelpazesi — koninin büyüyüp yana genişlemesi.
3. Dağ eteği ovası — komşu koni ve yelpazelerin birleşmesi.
4. Taban seviyesi ovası — aşağı çığırda geniş vadi tabanına alüvyon yayılması.
5. Delta ovası — denize ulaşan akarsuyun yeni kara oluşturması.

Karstlaşmada egemen süreç kimyasaldır: karbondioksit çözünmüş su, çatlaklı kalkeri eriterek boşluklar açar.

Taşeli Platosu en öğretici örnektir: yeterli yağış aldığı hâlde yüzey suyu bakımından zayıftır, çünkü kalkerli zemin suyu hızla yer altına geçirir. Su yok değildir, yüzeyde değildir. Tarım da bu yüzden Elmalı ve Korkuteli gibi polye tabanlarında toplanır.

Buzul ve rüzgâr yerel kuvvetlerdir; nerede çalıştıkları net olduğu için doğrudan sorulur.

Türkiye orta kuşakta olduğundan buzullaşma enlemden çok yükseltiye bağlıdır. Buzul şekli ararken dağın oluşum türüne değil yükseltisine bakın: kalıcı kar sınırını aşan her kütlede sirk, tekne vadi ve moren bulunabilir. Ağrı, Cilo–Sat, Kaçkar, Uludağ, Erciyes ve Aladağlar örnektir.

İklim soruları aynı yapıdadır: iki merkez verilir, farkın nedeni sorulur. Cevaba etkenleri sırayla eleyerek ulaşılır.

1. Önce enlem: iki merkez farklı enlemlerde mi? Aynı enlemdeyseler Ekvator'a uzaklıkları da aynıdır ve fark enlemle açıklanamaz.
2. Sonra yükselti: her 100 metrede sıcaklık yaklaşık 0,5 derece düşer.
3. Sonra denizellik: deniz yavaş ısınıp yavaş soğur; kıyıda yıllık sıcaklık farkı küçük, iç kesimde büyüktür.
4. En sonda bakı: aynı dağın iki yamacı karşılaştırılıyorsa devreye girer.

Rüzgâr basınç farkının ürünüdür; hava yüksek basınçtan alçak basınca gider. Yüksek basınçta hava alçalır, gökyüzü açık olur; alçak basınçta hava yükselir, yağış artar.

Yağış için tek koşul gerekir: havanın soğuyup doyma noktasına ulaşması. Havayı hangi mekanizma yükseltiyorsa yağışın adı odur.

İklim tipini belirleyen şey yağış miktarı değil, yağışın mevsimlere dağılışıdır. Rize ile Antalya'nın yıllık toplamları birbirine yakın olabilir; Rize'de yağış her aya dağılırken Antalya'da yaz ayları neredeyse kurudur.

1. Karadeniz iklimi — her mevsim yağışlı, sonbahar öne çıkar; yıllık sıcaklık farkı küçük, doğal örtü gür ormandır.
2. Akdeniz iklimi — en yağışlı mevsim kış, yaz belirgin kurak; kış kıyıda ılık, doğal örtü kızılçam ve makidir.
3. Ilıman karasal iklim — en yağışlı mevsim ilkbahar; kış soğuk ve donlu, doğal örtü bozkırdır.
4. Sert karasal iklim — en yağışlı dönem ilkbahar sonu ile yaz başı; kış uzun ve çok soğuk, doğal örtü çayır ve yer yer sarıçamdır.

Mikroklima, çevresinden farklı iklim özelliği gösteren küçük alandır; orada beklenmeyen ürünler yetişir. Iğdır ile Kağızman'da pamuk, Artvin'de Çoruh Vadisi tabanında zeytin ve incir, Anamur ile Alanya arasındaki korunaklı kıyıda muz böyledir. Ölçüt, ürünün çevresinden farklı olmasıdır.

Her iklim kendi bitki topluluğunu üretir. Türkiye'nin çeşitliliği üç flora bölgesinin kesişmesinden, kısa mesafede değişen yükseltiden ve geçmiş buzul dönemlerinde sığınak alanı olmasından doğar.

Toprakta tek karar sorusu vardır: bu toprağı hangi etken biçimlendirdi? İklimse zonal, ana materyal ya da drenajsa intrazonal, taşınmaysa azonaldir.

Zonal topraklar iklim haritasını izler. Kahverengi orman toprağı Karadeniz dağlarının nemli yamaçlarında, terra rossa Akdeniz ile Ege'nin kalkerli kesimlerinde, kahverengi bozkır toprağı İç ve Güneydoğu Anadolu'da, podzol Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde görülür.

Bazı topraklarda iklim değil yerel bir koşul belirleyicidir: intrazonalde ana kaya veya drenaj, azonalde taşıyan dış kuvvet.

Bir akarsuyun akım düzeni, havzasının yağış rejimini ve kar erimesi dönemini yansıtır. Bu tek cümlelik kural bütün rejim sorularını çözer.

Açık havza suyunu denize ulaştırabilir, kapalı havza ulaştıramaz. Kura ile Aras, Hazar bir okyanusa bağlanmadığı için kapalı havzadır. Van Gölü, Tuz Gölü ile Konya çevresi ve Göller Yöresi diğer kapalı havzalardır.

Her akarsuyu üç bilgiyle tutun: döküldüğü deniz, oluşturduğu ova ve üzerindeki baraj. Ad ezberi tek başına yetmez.

1. Kızılırmak — Sivas çevresinden doğar, İç Anadolu'yu dolaşır, Bafra Deltası'ndan Karadeniz'e ulaşır; Hirfanlı ve Altınkaya barajları üzerindedir. Türkiye sınırları içindeki en uzun akarsudur.
2. Yeşilırmak — Tokat, Amasya ve Samsun doğrultusunda akar, Çarşamba Deltası'ndan denize ulaşır; Kelkit önemli koludur.
3. Sakarya — Porsuk ve Ankara Çayı'nı alır; Sarıyar ile Gökçekaya barajları üzerindedir.
4. Çoruh — yüksek akış hızı ve rafting ile bilinir, Gürcistan'dan denize ulaşır; Deriner, Yusufeli ve Borçka barajları üzerindedir.
5. Fırat ve Dicle — Güneydoğu Anadolu'yu geçip Basra Körfezi'ne ulaşır; Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik, Karkamış ve Dicle üzerinde Ilısu barajları bulunur.
6. Seyhan ve Ceyhan — Orta Toroslar'dan doğup Çukurova'yı oluşturur; Seyhan, Çatalan ve Aslantaş barajları üzerindedir.

Göl sorusunun çözümü tek sorudadır: bu gölün çanağını hangi süreç oluşturdu? Çanağı bulan türü bulur.

1. Tektonik göller — faylarla çöken çanaklar: Sapanca, İznik, Uluabat, Manyas, Eber, Hazar, Burdur, Tuz Gölü, Seyfe.
2. Volkanik göller — Bitlis'teki Nemrut kalderası ve Konya–Karapınar'daki Meke maarı.
3. Karstik göller — Salda, Avlan ve Kestel; Sivas jips karstında Hafik ve Tödürge; Karapınar obruklarında Kızören.
4. Buzul gölleri — Uludağ, Kaçkar ve Cilo–Sat'taki sirk çanaklarında; küçük ve yüksektedir.
5. Set gölünün adı seti kuran malzemeden, karma kökenli gölün adı ise birden çok süreçten gelir.

Dört denizi tek ölçüt sıralar: tatlı su girdisi ile buharlaşma dengesi. Bu denge tuzluluğu, tuzluluk da su hareketlerini ve canlı yaşamını belirler.

Azdan çoğa sıralama Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz'dir. Güneye gidildikçe buharlaşma artar, tatlı su girdisinin payı azalır. Karadeniz'e Tuna, Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya ve Çoruh gibi çok sayıda büyük akarsu ulaşır ve kuzeyde olduğu için buharlaşma azdır.

Karadeniz en fazla balık avlanan denizdir; nedeni geniş sığ alanlar, akarsuların taşıdığı besin tuzları ve sürü balıklarıdır. Akdeniz'de tür çeşitliliği yüksektir ama besin tuzu azlığı av verimini sınırlar.

Kıyı tipini bulmak için önce dağ–kıyı ilişkisine, sonra sular altında kalan yapıya bakılır.

Kıta sahanlığı, kıtanın deniz altında yaklaşık 200 metre derinliğe kadar uzanan sığ bölümüdür. Kıyının gerisinde yüksek dağ varsa deniz hızla derinleşir ve sahanlık daralır; bu yüzden Ege'de geniş, dağlık kıyılarda dardır.

Türkiye'yi verimli kılan özelliklerin çoğu aynı zamanda afet üretir: genç tektonik yapı depremi, dik eğimler heyelan ve çığı, yağış rejiminin düzensizliği sel ile kuraklığı, bitki örtüsünün tahribi erozyonu getirir.

Sulak alanlar bu döngünün düzenleyicisidir: taşkını dizginler, suyu arıtır ve yer altı suyunu besler. Kurutulmaları aşağı havzada taşkın ve yerel ekonomide gelir kaybı üretir. Göl seviyelerini kuraklık kadar aşırı su çekimi de düşürür.

Bu halkada insan sahneye giriyor. Nüfusun sayısı kadar yapısı da ölçülür; en sık hata miktar ile hızı karıştırmaktır.

1. Cumhuriyet döneminin ilk düzenli nüfus sayımı 28 Ekim 1927'de yapılmış ve nüfus yaklaşık 13,6 milyon bulunmuştur.
2. Bu sayımda kadın nüfusun fazla çıkmasının nedeni, savaşlara katılan erkeklerin büyük bölümünün geri dönememesidir.
3. Periyodik sayımlar 1935'te başlamış ve 1990'a kadar beş yılda bir yapılmıştır.
4. 2007'den itibaren sayım yerine Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi kullanılmaktadır.

Nüfus politikası dönemin nüfus yapısına verilen yanıttır; bu yüzden zamanla yön değiştirir ve bu bir çelişki değildir.

1. 1923–1960 arası nüfusu artırıcı yönde: savaşların yol açtığı nüfus kaybını gidermek ve iş gücünü artırmak amaçlanmıştır.
2. 1960–1980 arası artışı dengeleyici yönde: hızlı nüfus artışının kalkınma üzerindeki baskısı öne çıkmış, aile planlaması uygulamaları yaygınlaşmıştır.
3. 1980'lerden 2000'lerin ortasına kadar niteliği yükseltici yönde: eğitim, sağlık ve istihdam niteliğini artırma yaklaşımı güç kazanmıştır.
4. 2000'lerin ortasından sonra doğumları destekleyici yönde: doğurganlığın gerilemesi ve nüfusun yaşlanması belirleyici olmuştur.

Politikayı değerlendirirken yalnızca toplam nüfusa bakmak eksiktir; yaş yapısı, bağımlılık oranı ve iş gücü gereksinimi birlikte incelenir. Nüfusu artan bir ülke yaşlanıyorsa doğumları destekleyici politikalar gündeme gelebilir.

Nüfus dengeli dağılmamıştır. Doğal koşullar ile ekonomik faaliyetler birlikte etkilidir; hiçbiri tek başına belirleyici değildir.

Yoğunlaşmayı destekleyen doğal koşullar eğimin azlığı, ılıman iklim, su ve verimli topraktır. Beşerî koşullar sanayi, hizmetler, ulaşım düğümleri, limanlar, turizm ile idari ve eğitim işlevleridir. Ankara'yı büyüten şey doğal koşullar değil, idari ve eğitim işlevleridir.

Yoğunluk sorularında bir oran verilir ve nedeni istenir; çözüm payı ile paydayı ayrı ayrı düşünmektir.

1. Aritmetik yoğunluk toplam nüfusun yüz ölçümüne bölünmesidir; illeri genel olarak karşılaştırmak için kullanışlıdır ama dağ, orman ve göl gibi yerleşilmeyen alanları da hesaba kattığı için dağılışı ayrıntılı açıklamaz.
2. Tarımsal yoğunluk, tarımla uğraşan nüfusun tarım alanına bölünmesidir; tarım alanı üzerindeki nüfus baskısını gösterir.
3. Fizyolojik yoğunluk, toplam nüfusun tarım alanına bölünmesidir; kentleşmiş bölgelerde çok yükselebilir.

Yaş ve cinsiyet yapısı, eğitim, istihdam ve sağlık gereksinimlerini doğrudan belirler.

1. Sıfır ile on dört yaş arası çocuk nüfustur ve eğitim hizmetlerine olan talebi artırır.
2. On beş ile altmış dört yaş arası çalışma çağındaki nüfustur; bu gruptaki herkesin çalışmadığını unutmayın.
3. Altmış beş yaş ve üzeri yaşlı nüfustur ve sağlık ile sosyal güvenlik gereksinimini artırır.
4. Çocuk ve yaşlı nüfusun çalışma çağındaki nüfusa oranına bağımlılık oranı denir.

Göç, yaşanan yerin geçici ya da sürekli olarak değiştirilmesidir. Her göç kararında hem uzaklaştıran bir itici hem çeken bir çekici etken bulunur.

Göç soruları nedenle sonucu ayırmanızı ister. Ölçüt şudur: bu olgu göçten önce mi vardı, sonra mı çıktı?

Dış göçün türleri işçi göçü, eğitim göçü, nitelikli iş gücünün ülke dışına gitmesi, Lozan Antlaşması sonrasındaki mübadele ile sığınmadır. Geri dönüşler sermaye ve deneyim aktarımı sağlayabilir.

Kırsal yerleşme dokusunun en güçlü açıklayıcısı suyun dağılış biçimidir.

Kırsal konut malzemesi doğal ortamın göstergesidir: nemli ve ormanlık Karadeniz'de ahşap, kurak iç bölgelerde kerpiç, karstik ve volkanik alanlarda taş. Doğu Karadeniz'deki serender, ürünü nemden koruyan yükseltilmiş depodur.

Tarımda kalıcı bilgi il sıralaması değil, ürünün yetişme isteğidir. Doğal etmenler nerede yetişebileceğini, beşerî etmenler ne kadar alınabileceğini belirler.

Tahıl ve sanayi bitkileri, iklim ile sulamanın ürün desenini nasıl kurduğunu en açık gösterir.

1. Buğday ilkbaharı yağışlı, yazı sıcak ve kurak karasal alanlara uyumludur; İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Trakya öne çıkar. Yaz yağışının sürdüğü Doğu Karadeniz doğal buğday alanı değildir.
2. Arpa soğuğa ve kuraklığa buğdaydan daha dayanıklıdır; yüksek ve kurak iç kesimlerde yetişir.
3. Şeker pancarı İç Anadolu, İç Batı Anadolu ve Orta Karadeniz'in iç kesimlerinde yetişir.
4. Pamuk yazı sıcak ve kurak, suyu yeterli alan ister; Ege grabenleri, Çukurova, Hatay ve Güneydoğu'daki sulanan alanlar başlıcalarıdır.
5. Çeltik büyüme döneminde suyla kaplı tarla ve yüksek sıcaklık ister; Meriç–Ergene çevresi ile akarsu vadileri uygundur.
6. Ayçiçeği Trakya ve Marmara'da, tütün Ege ile Samsun–Tokat, Adıyaman ve Bitlis çevresinde, haşhaş ise Afyonkarahisar ve çevresindeki iç geçiş alanlarında yetişir.

Kış ılıklığı isteyen ürünler güney ve batı kıyılarına, kuraklığa dayanıklılar iç kesimlere yayılır.

1. Zeytin kış ılıklığı ister; Ege kıyıları ve grabenleri, Güney Marmara ile Akdeniz kıyıları yayılış alanıdır. Aydın yağlık, Gemlik ve Bursa çevresi sofralık üretimle tanınır.
2. Üzüm kuraklığa dayanır ve uyum gücü nedeniyle çok geniş bir alanda yetişir; Manisa başta olmak üzere Ege, İç Anadolu ve Güneydoğu.
3. Turunçgiller don olayına duyarlıdır; Mersin, Adana, Antalya, Hatay ile Güney Ege kıyıları başlıca alanlardır. Limon üretiminde Mersin belirgindir.
4. Muz yüksek sıcaklık ve çok düşük don riski isteyen dar bir kuşakta yetişir: Anamur, Bozyazı, Alanya ve Gazipaşa çevresi.
5. Antep fıstığı sıcak ve kurak koşullara dayanır; Gaziantep, Şanlıurfa ve Siirt çevresindedir.
6. Kayısı karasal meyveciliğe uyumludur ve Malatya ile çevresinde toplanır; ilkbahar geç donları üretimi dalgalandırır.

Karadeniz'in yıl boyu nemi kendi ürün desenini yaratır; bazı ürünler yalnızca dar ve özel kuşaklarda yetişir.

Hayvancılığın dağılışını belirleyen ilk etken bitki örtüsüdür; bitki örtüsü halkasında kurduğunuz eşleştirme burada doğrudan işe yarar.

1. Koyun kısa boylu bozkır ve geniş düzlüklerde; İç Anadolu, Güneydoğu ve Doğu Anadolu'da yaygındır.
2. Kıl keçisi engebeli, taşlık ve makilik yamaçlarda; Toroslar ile Akdeniz'in dağlık kesimlerinde bulunur.
3. Tiftik keçisi kurak karasal plato koşullarına uyumludur; Ankara ve İç Anadolu çevresinde tiftik lifi için yetiştirilir.
4. Sığır gür çayır ve yem bitkisi olan alanlarda; Erzurum–Kars'ta meraya, Marmara ile Ege'de besiye dayanır.
5. Manda nemli ve sulak çevrelerde, delta kenarlarında bulunur.

Hayvancılığın bazı kolları doğal ortamdan, bazıları pazardan beslenir; bu ayrım dağılışı açıklar.

Kümes hayvancılığı yem, pazar ve entegre tesise bağlıdır; Bolu, Manisa, Balıkesir ve Sakarya çevresinde yoğunlaşır.

Bir yatağın varlığı onu işletilebilir kılmaz. En çok karıştırılan ikili rezerv ile tenördür.

İşletilebilirliği derinlik, ulaşım, enerji, teknoloji, sermaye, çevresel etki ve pazar da belirler. Jeolojik çeşitlilik maden çeşitliliğini artırmıştır; ama bundan her maden türünde yüksek rezerv bulunduğu sonucu çıkarılamaz. Çeşitlilik ile miktar ayrı ölçütlerdir.

Maden soruları üçlüyü yoklar: madenin adı, yöresi ve kullanım alanı. Üçünü birlikte öğrenmek ad ezberinden çok daha güvenlidir.

1. Demir — Sivas–Divriği, Malatya–Hekimhan, Kayseri ve Balıkesir; demir–çelik sanayisinin temel girdisi.
2. Bakır — Artvin–Murgul, Kastamonu–Küre, Elazığ–Maden; elektrik, kablo ve alaşım.
3. Krom — Elazığ–Guleman, Fethiye–Köyceğiz, Bursa ve Sivas; paslanmaz çelik ve alaşım. Ofiyolitik kuşaklarla bulunur.
4. Bor — Eskişehir–Kırka, Balıkesir–Bigadiç, Bursa–Kestelek, Kütahya–Emet; cam, seramik, deterjan, tarım ve ileri teknoloji.
5. Boksit — Konya–Seydişehir, Antalya ve Muğla; alüminyum üretiminin hammaddesi.
6. Fosfat — Mardin–Mazıdağı; fosfatlı gübre üretiminin girdisi.
7. Altın — İzmir–Bergama ve Efemçukuru, Uşak–Kışladağ ve Eşme, Erzincan–İliç, Artvin–Cerattepe.
8. Volfram — Bursa–Uludağ; kesici uçlar ve yüksek sıcaklığa dayanıklı alaşımlar.

Uranyum Manisa–Köprübaşı, toryum Eskişehir–Sivrihisar'dadır. Mermer Afyonkarahisar, Muğla ve Denizli'de; pomza ile perlit Nevşehir ve Bitlis gibi volkanik alanlarda çıkarılır. Lületaşı Eskişehir'in, oltu taşı Erzurum–Oltu'nun ayırt edici taşıdır.

Enerjinin ilk halkası kömürdür; kömür jeolojik zaman ile taşıma maliyetine dayanır.

1. Kahramanmaraş'ta Afşin-Elbistan, Manisa'da Soma, Kütahya'da Tunçbilek ve Seyitömer.
2. Muğla'da Yatağan, Yeniköy ve Kemerköy; Ankara'da Çayırhan.
3. Sivas–Kangal ve Çanakkale–Çan, yerel yatakların santral yerini nasıl belirlediğini gösterir.

Belirleyici olan hammaddenin nereden geldiğidir. Tüketim üretimden yüksek olduğu için ham petrolün büyük bölümü ithal edilir; rafinerilerin yeri buradan çıkar.

Petrol üretimi Batman, Diyarbakır, Adıyaman, Siirt ve Şırnak çevresinde yoğunlaşır. Doğal gaz Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahası ile Trakya sahalarından üretilir.

Yenilenebilir kaynakların dağılışı rastgele değildir; her biri bir doğal koşulun sonucudur.

1. Hidroelektriği debi ile yükselti farkı belirler; Doğu Anadolu, Doğu Karadeniz ile Fırat, Dicle ve Çoruh havzalarında yüksektir.
2. Rüzgâr potansiyelini sürekli ve yeterli hızda rüzgâr ile koridor etkisi belirler; Ege ve Marmara kıyıları ile boğaz ve geçitlerde toplanır.
3. Güneş potansiyelini güneşlenme süresi ve ışınım şiddeti belirler; Güneydoğu Anadolu, Akdeniz ve İç Anadolu öne çıkar.
4. Jeotermal potansiyelini aktif fay yoğunluğu belirler; Batı Anadolu grabenleri, yani Denizli, Aydın, Manisa ve İzmir çevresi en zengin alandır.
5. Biyokütle tarım ve hayvancılık atıklarına dayanır; üretimin yoğun olduğu alanlarda gelişir.

Sanayide tek mantık vardır: hangi maliyet en büyükse tesis onu azaltacak yere kurulur.

Demir–çelik bu mantığın en açık örneğidir; aynı kolda bile gerekçe değişir.

Gelişim çizgisi tek cümledir: ilk tesisler kömüre, sonrakiler limana yaklaşmıştır. Hammadde ithal edilince çekim merkezi madenden limana kayar.

Sanayinin bölgesel dağılışı hammaddeye değil, ağırlıklı olarak pazara, limana ve iş gücüne göre şekillenmiştir.

1. Marmara — İstanbul, Kocaeli, Bursa, Sakarya, Tekirdağ; otomotiv, kimya, metal, tekstil. Pazar, liman, sermaye ve yan sanayi bir aradadır.
2. Ege — İzmir, Aliağa, Manisa, Denizli; petrokimya, gıda, tekstil, makine. Liman ve tarım hammaddesi belirleyicidir.
3. Akdeniz — Adana, Mersin, İskenderun; gıda, tekstil, demir–çelik.
4. İç Anadolu — Ankara, Konya, Kayseri, Eskişehir, Kırıkkale; savunma, makine, mobilya. İç pazar, ulaşım kavşağı ve kamu yatırımı öne çıkar.
5. Güneydoğu'da Gaziantep ve Kahramanmaraş tekstille, Karadeniz'de Zonguldak ile Karabük hammadde ve kamu yatırımıyla öne çıkar.

Organize sanayi bölgeleri ortak altyapı ve lojistikle maliyeti düşürür; ilişkili firmaların bir arada toplanmasına kümelenme denir.

Ulaşım türü seçilirken mesafe, yükün cinsi, süre ve maliyet birlikte değerlendirilir. Kural tek cümledir: yükün değeri arttıkça hız, ağırlığı arttıkça maliyet belirleyici olur.

1. Deniz yolu uzun mesafede en düşük birim maliyeti sunar; yavaştır ve liman gerektirir, dökme yüke uygundur.
2. Demir yolu ağır ve çok yükte ekonomiktir; hat dışına çıkamaz, maden ve konteyner taşır.
3. Kara yolu kapıdan kapıya ve esnektir; birim maliyeti yüksektir, değerli ve orta hacimli yüke uygundur.
4. Hava yolu en hızlıdır; maliyeti yüksektir, yolcu ile değerli ve hafif yüke uygundur.
5. Boru hattı kesintisiz akış sağlar; yalnızca petrol ve doğal gaz taşır.

Kabotaj, bir ülkenin karasularında yük ve yolcu taşıma hakkının o ülkeye ait olmasıdır; Türkiye'de 1926'da güvence altına alınmıştır.

Ulaşım soruları bir geçidin neyi bağladığını ya da bir güzergâhın şehir sırasını ister; bunlar yön sırasıyla öğrenilir.

1. Mersin konteyner ve tarım ürünleriyle Çukurova, İç Anadolu ve Güneydoğu'ya hizmet eder.
2. Kocaeli ile İzmit Körfezi Türkiye'nin en yoğun sanayi alanının hammaddesini taşır.
3. İzmir–Aliağa konteyner, rafineri ve demir–çeliği birleştirir; Ambarlı Marmara nüfus kuşağına, Samsun demir yoluyla İç Anadolu'ya, Kuşadası ise kruvaziyer turizmine hizmet eder.

Güzergâhta şehir sırası doğrudan sorulur. Ankara'dan Kars'a uzanan hat Kırıkkale, Kayseri, Sivas, Erzincan ve Erzurum üzerinden ilerler; Muş bu hatta değil, Tatvan yönündeki hatta bulunur. Ordu ile Giresun arasındaki havalimanı denize dolgu üzerine kurulmuştur.

İç ticareti canlandıran şey bölgeler arasındaki doğal koşul farklılığıdır. Farklı iklim ve toprak farklı ürün üretir; bir bölgenin üretmediği ürüne duyduğu ihtiyaç bölgeler arası akışı zorunlu kılar.

Karşılama oranı, ihracatın ithalata bölünüp yüzle çarpılmasıdır. İhracatı 180, ithalatı 240 milyar dolar olan ülkede denge eksi 60, hacim 420 milyar dolar, oran yüzde 75'tir. Açık varsa oran mutlaka yüzde yüzün altındadır.

Turizm çeşitliliği doğal ortam çeşitliliğinin sonucudur: iklim ve kıyılar deniz turizmini, yer şekilleri dağ ve kanyon turizmini, jeolojik yapı termal ve volkanik peyzaj turizmini üretir.

Kültür turizmi soruları eser–il eşleştirmesini yoklar; yanlış eşleştirme çoğu zaman komşu bir ille kurulur. Eseri ilinden ayrı öğrenmeyin.

1. Sümela Manastırı Trabzon'da, Ani ören yeri Kars'tadır.
2. Troya Çanakkale'dedir; Efes ve Meryem Ana Evi İzmir'in Selçuk ilçesindedir.
3. Hattuşa ile Alacahöyük Çorum'dadır; aynı ilin listede iki kez geçmesi mümkündür.
4. Gordion Ankara'nın Polatlı çevresindedir; Nemrut Dağı'ndaki heykeller Adıyaman'dadır.
5. Göbeklitepe ve Balıklıgöl Şanlıurfa'dadır; Ahlat Kümbetleri Van Gölü kıyısında olmakla birlikte Bitlis'tedir.
6. Akdamar Kilisesi Van'da, Mevlânâ Türbesi Konya'da, Aspendos ve Termessos Antalya'dadır.
7. Mardin taş kent dokusu, Kasımiye Medresesi ve Deyrulzafaran Manastırı ile; Hatay ise St. Pierre Kilisesi ile öne çıkar.

Korunan alan statüleri birbirinin eş anlamlısı değildir. Millî park ulusal bir statüdür; ilk millî park Yozgat Çamlığı'dır. Ramsar alanı 1971'de kabul edilen uluslararası sözleşmeye dayanır ve sulak alanları korur: Sultan Sazlığı, Göksu, Kızılırmak ve Gediz deltaları.

Bölge, kendi içinde benzer özellikler taşıyan ve bunlarla ayrılan yerdir. İki bölge anlayışı vardır ve ölçütleri farklıdır.

1. Güneydoğu Anadolu Projesi dokuz ili kapsar; sulamayı ve enerjiyi önceler. Fırat ile Dicle havzalarındaki Atatürk, Karakaya, Keban, Birecik, Karkamış ve Ilısu barajları bu kapsamdadır.
2. Doğu Anadolu Projesi on beş ili kapsar; hayvancılığı ve turizmi önceler.
3. Doğu Karadeniz Projesi on bir ili kapsar; turizmi ve kırsal kalkınmayı önceler.
4. Konya Ovası Projesi sekiz ili kapsar; su yönetimini ve çölleşmeyle mücadeleyi önceler.

Okuduğunuz her şey tek bir ağa bağlanır. Zinciri baştan sona bir kez daha kurun; anlatamadığınız halka dönmeniz gereken yeri gösterir.

1. Konum güneş açısını, gündüz süresini ve yerel saati verdi; göreceli konum denizleri, boğazları, komşuları ve yolları getirdi.
2. Jeolojik zamanlar madenleri, orojenez dağ kuşaklarını, kırılma ovaları ile jeotermali, fay sistemleri depremi üretti.
3. Dağların uzanış yönü yağışı, iklim geçişini ve ulaşım maliyetini birlikte belirledi.
4. İklim toprağı, bitki örtüsünü, akarsu rejimini ve turizm sezonunu kurdu.
5. Toprak ile su hangi ürünün nerede yetişeceğini, bitki örtüsü ise hangi hayvanın besleneceğini söyledi.
6. Ürün ve iş nüfusu topladı; yetersizlik göçü, göç kentleşmeyi, kentleşme bölgesel dengesizliği, dengesizlik kalkınma projelerini getirdi.