Yolda Oku

Yönetme yetkisinin Gök Tengri tarafından hükümdara ve mensup olduğu hanedana verildiğine inanılırdı; bu yetkiye kut denir. Kağan tanrı sayılmaz, görevini Tanrı'dan aldığına inanılan bir yöneticidir.

Kutun bir yüzü güç verir: hükümdarın emri ilahi bir kaynağa dayanır. Öteki yüzü ise devleti içeriden çatlatır. Kut kan yoluyla hanedanın bütün erkek üyelerine geçtiği için kesin bir veraset kuralı oluşmadı; her hükümdar ölümü yeni bir taht mücadelesi riski doğurdu. Türk devletlerinin sık bölünmesinin başlıca iç sebebi budur ve bu sorun altı yüzyıl sonra Osmanlı'da kardeş katliyle çözülmeye çalışılacaktır.

Yazılı kanunu olmayan bir toplumda hukuk töre ile işler. Töre örf, gelenek, kurultay kararı ve kağanın emrinden beslenir; ihtiyaca göre değişebilir ama dört ilkesi korunur: könilik (adalet), tüzlük (eşitlik), uzluk (iyilik), kişilik (insanlık).

Bunun siyasi sonucu önemlidir: töre esnektir ama keyfî değildir ve kağan da töreye tabidir. Töreden ayrılan, adaletten sapan veya milleti yoksullaştıran hükümdarın kutu kaybettiği düşünülür. Devlet ve toplum işleri kurultayda görüşülür; kağan seçimi ile töre değişikliğinde kurultayın ağırlığı belirgindir. Boy beyinin kurultaya gelmemesi, kağanı tanımadığının siyasi işareti sayılırdı.

Mete Han, dağınık boyları tek yönetim altında toplayarak Orta Asya'da Türk siyasi birliğini ilk kez kurdu ve orduyu onlu sisteme göre düzenledi. Tunguzlara atını verip toprağını vermemesi, ülkenin hükümdarın kişisel malı sayılmadığı anlayışının klasik örneğidir. Çin'i yenmesine rağmen oraya yerleşmemesi askerî değil kültürel bir tercihti: kimliğin kalabalık nüfus içinde erimesinden çekindi.

1. Kuzey Hunlarının batıya ilerlemesi 375 Kavimler Göçü'nü tetikledi; Roma 395'te ikiye ayrıldı, Batı Roma 476'da yıkıldı.
2. Kök Türkler Türk adını devlet adı yaptı ve dış siyasetini tek hedefe kilitledi: İpek Yolu'nun denetimi. Bu yüzden müttefikleri sürekli değişti, amaçları hiç değişmedi.
3. II. Kök Türk Devleti'nin bıraktığı Orhun Yazıtları, kağan ile halkın karşılıklı sorumluluğunu anlatan ilk büyük siyasi metinlerdir.
4. Uygurlar yerleşik hayata geçti; şehir, tapınak, duvar resmi ve kitap üretiminde yükseldi, ama bozkırdaki askerî üstünlüğünü kaybetti.

751'de Talas'ta Abbasi ordusuyla Çin ordusu karşılaştı ve Karluklar Abbasilerin yanında yer aldı. Sonuç yalnızca bir savaşın kazanılması değildi: Çin'in Orta Asya üzerindeki baskısı kırıldı, Türkler ile Müslümanlar arasında çatışma yerini yakınlaşmaya bıraktı ve kâğıt üretim tekniği Semerkant üzerinden batıya taşındı.

Emeviler döneminde ağır basan çatışma, Abbasiler döneminde iş birliğine dönüştü. Bu dönüşüm Türk tarihinin ikinci büyük katmanını açar: bozkırın kurumları ortadan kalkmaz, İslam kurumlarının kalıbına girerek dönüşür. Kurultay divana, kut Allah'ın verdiği sorumluluğa, ordu-millet ise ikta askerine evrilir.

Aynı yüzyılda kurulan iki Türk-İslam devleti, dil ve kültür konusunda birbirinin tersi yolu tuttu; sorular bu ayrımı doğrudan kullanır.

Büyük Selçuklularda Nizamülmülk'ün yaygınlaştırdığı ikta, dersin en uzun ömürlü kurumudur. Devlet, belirli bir toprağın vergi gelirini hizmet karşılığında bir görevliye bırakır; görevli bu gelirle hem geçinir hem asker besler.

Kritik nokta şudur: tahsis edilen mülkiyet değil, gelirdir. Toprağın mülkiyeti devlette kalır. İkta sahibi toprağı satamaz, miras bırakamaz, vakfedemez ve toprağını işleyen köylüyü keyfî olarak çıkaramaz. Sistem devlete üç şeyi birden sağlar: hazineden para çıkmadan asker, düzenli vergi ve sürekli ekilen toprak.

1071'de Alp Arslan'ın Malazgirt'te Bizans'ı yenmesi, Anadolu'ya yönelen göç ve fetih sürecini kalıcı biçimde hızlandırdı. Bizans'ın Batı'dan yardım istemesi ise Haçlı Seferlerinin kapısını araladı — yani bir Türk zaferi, Avrupa'yı iki yüzyıl boyunca doğuya yürütecek hareketi başlattı.

1. 1077'de Kutalmışoğlu Süleyman Şah İznik merkezli Türkiye Selçuklu Devleti'ni kurdu; 1097'de Birinci Haçlı Seferi'nde İznik kaybedilince başkent Konya'ya taşındı.
2. 1176 Miryokefalon, Anadolu'daki Türk varlığının artık geri döndürülemez olduğunu gösterdi.
3. 1243 Kösedağ'da Moğollara yenilen devlet Moğol vesayetine girdi; Türkmenler batı uçlarına göç etti ve İkinci Türk Beylikleri kuruldu.

Kösedağ sonrasında batı uçlarına yığılan Türkmen nüfusu, Bizans sınırında çok sayıda küçük beylik doğurdu. Osmanlı'yı diğerlerinden ayıran şey coğrafi konumu ve fethettiği yeri elde tutma yöntemi oldu.

Bu ikisi birlikte işledi. Bursa 1326'da alınıp başkent oldu; İznik ve İzmit izledi. Karesioğulları, Osmanlı'ya katılan ilk beyliktir ve donanmasıyla Rumeli'ye geçişi kolaylaştırdı. Edirne'nin alınmasıyla devletin ağırlık merkezi Balkanlara kaydı; Yeniçeri ve Acemi ocaklarının temelleri, kazaskerlik ile defterdarlık I. Murad döneminde belirginleşti.

1402 Ankara Muharebesi'nde Timur'a yenilen Osmanlı, Anadolu birliğini kaybetti ve 1402–1413 arasında Fetret Devri'ne girdi. Devlet Anadolu'da dağılırken Rumeli'nin büyük ölçüde elde kalması tesadüf değildir: istimâlet politikası orada bir sadakat zemini kurmuştu.

Birliği yeniden kuran Çelebi Mehmed bu yüzden “ikinci kurucu” sayılır. II. Murad döneminde Varna ve İkinci Kosova ile Balkanlardaki üstünlük pekişti; aynı dönemde Enderun'un çekirdeği oluştu ve 1446 Buçuktepe ile ilk büyük yeniçeri ayaklanması yaşandı.

1453'te İstanbul'un fethiyle devlet imparatorluğa dönüştü: Ortodoks Patrikhanesi yeniden düzenlendi, Sahn-ı Seman açıldı ve kanunname düzeni kuruldu. Amasra Cenevizlilerden, Sinop Candaroğullarından, Trabzon Rum İmparatorluğu'ndan alınarak Karadeniz kıyısı tamamlandı.

XVI. yüzyılda Osmanlı iki yönde birden büyüdü ve bu dönemin savaşları sorularda birbirine en çok karıştırılan kalemlerdir. Her savaşı kim, kime, hangi sonuçla üçlüsüyle kodlayın.

1. 1514 Çaldıran'da Safeviler yenildi; 1515 Turnadağ ile Dulkadiroğulları Beyliği'ne son verilerek Anadolu Türk siyasi birliği tamamlandı.
2. 1516 Mercidâbık ile Suriye ve Filistin yolu açıldı; 1517 Ridâniye ile Memlük Devleti sona erdi ve kutsal toprakların koruyuculuğu Osmanlı'ya geçti.
3. Kanuni döneminde Belgrad, Rodos, 1526 Mohaç, 1529 Viyana kuşatması, Bağdat ve 1538 Preveze ile hâkimiyet üç kıtaya yayıldı.

Klasik Osmanlı düzeninde devlet işleri Divan-ı Hümayunda görüşülürdü. Divan hem bir bakanlar kurulu hem bir yüksek mahkemedir; herkes davasını buraya getirebilirdi. Kararı padişah onaylardı, yani divan danışma organıdır, egemenliğin sahibi değildir.

Asli üyeleri şunlardır: sadrazam, kazasker, defterdar, nişancı ve kaptanıderya. Bürokrasi üç kola ayrılır. Seyfiye yönetim ve askerlik (sadrazam, vezirler, kaptanıderya, yeniçeri ağası), kalemiye maliye ve yazışma (defterdar, nişancı, reisülküttap), ilmiye ise ilim, hukuk ve eğitimdir (şeyhülislam, kazasker, kadılar, müderrisler).

Osmanlı toprak düzenini anlamanın anahtarı tek bir sorudur: bu toprağın geliri kime gidiyor? Mülkiyet neredeyse her zaman devlettedir; değişen, gelirin yönüdür.

1. Mülk arazi: mülkiyeti kişiye aittir, satılabilir ve miras bırakılabilir.
2. Vakıf arazi: geliri cami, medrese, imaret gibi hayır kurumlarına ayrılmıştır.
3. Miri arazi: mülkiyeti devlete aittir ve gelirin yönüne göre alt türlere ayrılır.

Miri arazinin alt türleri gelirin adresiyle tanımlanır. Mukataanın geliri doğrudan hazineye gider, ocaklık kale muhafızları ve tersanecilere, yurtluk sınır boyunda oturanlara, paşmaklık padişahın annesi ve kızlarına ayrılır. Dirlik ise hizmet karşılığında görevliye bırakılan gelirdir ve büyüklüğüne göre üçe ayrılır: has yüz bin akçenin üzerinde, zeamet yirmi bin ile yüz bin arasında, timar üç bin ile yirmi bin akçe arasındadır.

Timar, dersin en çok ölçülen kurumudur ve tek bir denklemle özetlenir: devlet toprağın vergi gelirini sipahiye verir; sipahi bu gelirle hem geçinir hem cebelü denilen askerleri besler; askerler sefere gelir ve toprak ekili kalır.

Denklemin devlete kazandırdığı beş şey vardır: vergiler düzenli toplanır, bölgenin güvenliği sağlanır, hazineden para çıkmadan asker yetiştirilir, toprak sürekli işlendiği için üretim kesilmez ve ülke imar edilir. Sipahi topraktan çıkan gelirin sahibi değil, o gelirin karşılığında hizmet yükümlüsüdür.

Osmanlı ordusu tek bir yapı değil, farklı kaynaklardan beslenen bir bileşimdir. Bu bileşimi bilmek, çözülme döneminde neden ordunun bir bölümünün bozulup diğerinin ayakta kaldığını da açıklar.

Asker kaynağı iki aşamada gelişti. Pençik savaş esirlerinin bir bölümünün askere alınmasıdır; devşirme ise gayrimüslim tebaadan çocukların toplanıp yetiştirilmesidir. Kaynağı esir mi, tebaa mı — ayrım budur. Yeniçeri Ocağı 1826'da Vaka-i Hayriye ile kaldırılacaktır.

Osmanlı maliyesinde vergiler mükellefin durumuna göre ayrılır ve sorular tam olarak bu ayrımı ölçer. Her vergide tek soru sorun: bunu kim öder?

Bunların dışında avarız olağanüstü durumlarda toplanır ve savaş dönemlerinde sıklaşması mali sıkışmanın göstergesidir; ağnam ise hayvan vergisidir. Hukuk da benzer bir ikilik taşır: şer'i hukuk Kur'an, sünnet, icma ve kıyasa dayanır; örfi hukuk ise eski töreden gelen ve padişah kanunnameleriyle düzenlenen alandır.

Coğrafi Keşiflerle Amerika gümüşü Avrupa'ya, oradan Osmanlı piyasasına aktı. Para bollaşınca fiyatlar yükseldi ve akçe değer kaybetti. Timar geliri sabit akçe üzerinden yazılıydı; sipahinin eline geçen para aynı askeri donatmaya yetmez oldu.

1. Sipahi asker besleyemedi, timarlar boşaldı ve devlet daha çok maaşlı asker tutmak zorunda kaldı; hazine daraldı.
2. Nakde hızla ulaşmak için vergi toplama hakkı açık artırmayla satıldı; iltizam yaygınlaştı, ardından gelir kaynakları ömür boyu tahsis edilen malikâne usulüne geçildi.
3. Mültezimin baskısı altında ezilen köylü toprağı bıraktı; üretim ve vergi daha da azaldı.
4. Fetihlerin durması, hızlı nüfus artışı ve uzun kuraklık eklenince topraksız kalabalıklar Celâli İsyanlarına katıldı.

XVII. yüzyıl bir toprak kaybı yüzyılı değildir; kayda değer kazanç da olmamıştır ve dönemin adı buradan gelir. Asıl kırılma, dört antlaşmanın işaretlediği dört ayrı eşiktir.

1. 1606 Zitvatorok: Avusturya karşısındaki siyasi üstünlük sona erdi.
2. 1612 Nasuh Paşa: doğuda ilk kez toprak kaybedildi. 1639 Kasr-ı Şirin ile bugünkü Türkiye-İran sınırı çizildi.
3. 1672 Bucaş: batıda ulaşılan en geniş sınır.
4. 1699 Karlofça: batıda ilk kez toprak kaybedildi. 1683 II. Viyana bozgunu Avrupa'da Kutsal İttifak'ı doğurmuştu.

XVIII. yüzyılda en çok savaşılan devlet Rusya oldu. 1739 Belgrad son kazançlı antlaşmadır; 1740'ta Fransızlara verilen kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi. 1774 Küçük Kaynarca ile Karadeniz Türk gölü olma özelliğini yitirdi, 1792 Yaş ile Kırım Rusya'ya bağlandı.

İki yüzyılın ıslahatları tek bir ölçütle ayrılır: örnek alınan model. XVII. yüzyılda çözüm eski düzene dönmekte arandı; XVIII. yüzyılda Avrupa örnek alındı.

Lale Devri (1718–1730) bu dönüşün ilk evresidir: 1727'de İbrahim Müteferrika'nın çabasıyla ilk sivil matbaa açıldı ve basılan ilk eser Vankulu Lügati oldu; çiçek aşısı uygulandı, ilk itfaiye bölüğü kuruldu, Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi Paris'e gönderildi ve Paris Sefaretnamesini yazdı. Dönem Patrona Halil İsyanı ile sona erdi.

XVIII. yüzyıl ıslahatçıları aynı sonuca vardı: savaş meydanındaki fark bir cesaret meselesi değil, bir teknik ve eğitim meselesidir. Bu yüzden ilk Batı tarzı kurumlar okul oldu.

I. Mahmud döneminde Mühendishane-i Berri Hümayun, yani Kara Mühendishanesi açıldı; medreselerin yanında pozitif bilim okutan ilk teknik okuldur ve Humbaracı Ahmed Paşa bu dönemin adıdır. III. Mustafa döneminde Baron de Tott'un katkısıyla Mühendishane-i Bahri Hümayun, yani Deniz Mühendishanesi kuruldu. I. Abdülhamid sürat topçularını ve İstihkâm Okulu'nu ekledi.

III. Selim ise dağınık girişimleri bir programa dönüştürdü. Nizam-ı Cedid adıyla Avrupa tarzında eğitilen yeni bir ordu kurdu; masrafını karşılamak için İrad-ı Cedid hazinesini oluşturdu ve Avrupa başkentlerinde daimî elçilikler açtı. 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı onu tahttan indirdi.

Fransız Devrimi egemenliği hükümdardan alıp millete verdi ve yanında bir fikir daha yaydı: her millet kendi devletini kurmalıdır. Çok uluslu bir imparatorluk için bu fikir bir orduya bedeldi.

1. 1804: Milliyetçilik etkisiyle ilk ayaklanan topluluk Sırplar oldu.
2. 1812 Bükreş: Sırplara bazı ayrıcalıklar tanındı; Osmanlı ilk kez gayrimüslim bir azınlığa siyasi ayrıcalık verdi.
3. 1820–1829: Yunan isyanı sürdü ve 1829 Edirne Antlaşması ile Yunanlılar ayaklanarak bağımsızlığını kazanan ilk topluluk oldu.

XVIII. yüzyıldan itibaren taşrada güçlenen âyanlar, halk tarafından seçilip padişah beratıyla meşrulaşan yerel güç odaklarıydı. Merkezî otorite zayıfladıkça devlet içinde devlete dönüştüler.

Kendisi de bir âyan olan Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa, âyanları İstanbul'da topladı ve 1808'de II. Mahmud ile aralarında Sened-i İttifak imzalandı. Padişah âyanların varlığını ve haklarını tanıyacak; âyanlar da bölgelerinde asker ve vergi toplanmasına yardım edecek, İstanbul'da çıkacak ayaklanmaları bastıracaktı.

1. Belge, devletin hiçbir resmî sıfatı olmayan âyanlara söz geçiremeyecek kadar zayıfladığını gösterir.
2. Uygulanamamış olsa da toprak ağalığının resmen tanınması anlamına gelir.
3. Padişahın egemenlik haklarını kısıtlayan ilk belgedir; bu yönüyle demokratikleşme yolunda ilk adım sayılır.

1830'da Fransa'nın Cezayir'i işgaliyle Kuzey Afrika'da ilk toprak kaybı yaşandı. Aynı yıllarda Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın ayaklanması, devletin kendi iç meselesini bile Avrupa yardımı olmadan çözemediğini gösterdi.

1. 1833 Kütahya: Osmanlı yardım istemek zorunda kaldı ve Mısır meselesi iç sorun olmaktan çıkıp dış soruna dönüştü.
2. 1833 Hünkâr İskelesi: Boğazlar sorunu doğdu. Bu, Osmanlı'nın Boğazlarla ilgili egemen bir devlet olarak imzaladığı son antlaşmadır.
3. 1839 Nizip yenilgisinin ardından 1840 Londra Konferansı Mısır meselesini kesin olarak çözdü.
4. 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi: Boğazlar ilk kez uluslararası bir statü kazandı ve karar tek başına Osmanlı'nın olmaktan çıktı.

Önceki ıslahatlar yeni kurumları eskilerin yanına ekliyordu. II. Mahmud ise eskisini kaldırıp yerine yenisini koydu; bu yüzden dönemi bir yenilik listesi değil, bir yapı değişikliğidir.

1. Askerî: 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (Vaka-i Hayriye) ve yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu; Harp Okulu açıldı.
2. İdari: Divan teşkilatı kaldırılıp nazırlıklar kuruldu ve Heyet-i Vükela oluşturuldu; dirlik sistemi kaldırılarak memurlara maaş bağlandı; müsadere kaldırılarak özel mülkiyet ve miras hakkı tanındı; posta, polis ve karantina teşkilatları kuruldu.
3. Kültürel: İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi çıkarıldı; rüştiyeler açıldı; ilk kez Avrupa'ya öğrenci gönderildi.

1839 Tanzimat Fermanı ile padişah ilk kez kendi üstünde bir kanun gücü tanıdı; bu yüzden belge kanun üstünlüğünün ilk kabulü sayılır.

Fermanlar padişahın tek taraflı iradesiydi; bir sonraki adım, iradenin yazılı bir anayasayla ve seçilmiş bir meclisle paylaşılmasıydı.

Tanzimat sonrasını yeterli görmeyen aydınlar Genç Osmanlılar adıyla örgütlendi ve meşrutiyeti savundu. Onlarla anlaşan II. Abdülhamid 1876'da Kanun-i Esasi'yi ilan etti; Osmanlı Mebusan Meclisi açıldı ve halk ilk kez seçime katıldı. Ancak 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın başlaması üzerine padişah meclisi kapattı ve anayasayı yürürlükten kaldırdı.

1908'de İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin mücadelesiyle meşrutiyet yeniden ilan edildi. Bu kez anayasada önemli değişiklikler yapıldı: padişahın yetkileri sınırlandı, meclisin yetkileri arttı ve ilk kez siyasi partilerin kurulmasına imkân tanındı.

1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile İngiliz malları düşük gümrükle içeri girdi ve Osmanlı Avrupa'nın açık pazarı hâline geldi; yerli üretim rekabette eridi.

1. Kırım Savaşı sırasında 1854'te ilk kez dışarıdan borç alındı; 1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı Avrupa devleti sayıldı ama toprak bütünlüğü Avrupalıların garantisine bağlandı.
2. Borçlar ödenemeyince alacaklılar Duyun-u Umumiye'yi kurarak gelir kaynaklarına el koydu; 1882'de İngiltere Mısır'ı işgal etti.
3. 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda imzalanan Ayastefanos Antlaşması diğer Avrupa devletlerinin itirazıyla yürürlüğe girmedi; yerine 1878 Berlin Antlaşması yapıldı ve çok sayıda azınlık bağımsızlaştı.

Berlin, Osmanlıcılık fikrinin sonunu getirdi ve yerini dört ayrı kurtuluş reçetesi aldı: Osmanlıcılık (Namık Kemal), İslamcılık (Sebilürreşad), Türkçülük (Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura, Genç Kalemler), Batıcılık (Abdullah Cevdet, İçtihat). Sorular bu akımları temsilcisi veya yayın organı üzerinden ölçer.

Siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya sömürge arayışına girdi ve 1911'de Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı olan Trablusgarp'a saldırdı. Bölgeye deniz yoluyla asker gönderilemedi; Mustafa Kemal ve Enver Bey gibi subaylar gizlice giderek yerli halkı örgütledi ve İtalyan ilerleyişini kıyı şeridinde durdurdu.

Balkanlarda savaş çıkınca Osmanlı barışa razı oldu. 1912 Uşi Antlaşması ile Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakıldı; On İki Ada, Balkan Savaşı'nın sonunda geri verilmek üzere geçici olarak İtalya'ya devredildi ama geri alınamadı.

1. Birinci Balkan Savaşı (1912–1913): Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan ve Karadağ birlikte saldırdı; Osmanlı ağır yenildi, Edirne kaybedildi ve Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti.
2. İkinci Balkan Savaşı (1913): Galipler paylaşımda anlaşamayınca Bulgaristan'a karşı savaştılar; Osmanlı bu karışıklıktan yararlanarak Edirne ve Kırklareli'yi geri aldı.

I. Dünya Savaşı'nın nedenleri iki kümededir. Genel nedenler bütün savaşı hazırlayan yapısal etkenlerdir: milliyetçilik, sömürgecilik yarışı, ham madde ve pazar arayışı, bloklaşma, silahlanma. Özel nedenler ise devletlerin somut hesaplarıdır: Fransa'nın Alsace-Lorraine'i geri isteği, İngiliz-Alman rekabeti, Rusya'nın Panislavizm politikası.

Savaşı Ferdinand suikastı başlattı. İtalya taraf değiştirdi: savaş öncesinde İttifak bloğundayken, kendisine vaat edilen topraklar karşılığında İtilaf tarafına geçti. Osmanlı ise savaş öncesinde tarafsızlığını ilan etmiş, Boğazları kapatmış, seferberlik ilan etmiş, kapitülasyonları tek taraflı kaldırmış ve Mebusan Meclisi'ni kapatmıştı; taleplerine karşılık alamayınca İttifak bloğunda savaşa girdi.

30 Ekim 1918'de Rauf Bey başkanlığındaki heyetin imzaladığı Mondros Ateşkes Antlaşması, adı ateşkes olmasına rağmen bir barış antlaşmasından ağır hükümler taşır. Maddeleri ezberlemek yerine her maddenin ne işe yaradığını öğrenin; sorular tam bu yorum katmanından gelir.

1. 7. madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durumda herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek. Tehdidin tanımı onlara bırakıldığı için bu madde sınırsız bir işgal yetkisine dönüştü; işgallerin hukuki dayanağıdır.
2. 5. madde: Ordu terhis edilecek. Devlet savunmasız bırakıldı.
3. 16. madde: Haberleşme ve ulaşım araçları denetim altına alınacak. Direnişin örgütlenmesi engellenmek istendi.
4. 24. madde: Vilayet-i Sitte'de karışıklık çıkarsa bu altı il işgal edilebilecek.

Üçü birlikte tek bir strateji kurar: işgal et, savunmasız bırak, örgütlenmesini engelle. Nitekim 3 Kasım 1918'de İngilizler Musul'u, 13 Kasım 1918'de İtilaf Devletleri İstanbul'u fiilen işgal etti.

Mondros sonrasındaki ilk tepki örgütlü değil dağınıktı. Dönemin cemiyetleri iki gruba ayrılır ve ayrım niyetlerine göre yapılır.

Yararlı cemiyetlerin ortak zaafı bölgesel olmalarıydı: her biri yalnızca kendi bölgesini savunuyor, ortak bir hedef taşımıyordu. Aynı dağınıklık silahlı direnişte de vardı. Kuvayımilliye birlikleri halkın kendiliğinden kurduğu güçlerdi; Demirci Mehmet Efe, Yörük Ali Efe, İpsiz Recep ve Şahin Bey gibi adlar öne çıktı.

Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. İlk iş dağınık tepkiyi görünür ve ülke çapında hâle getirmekti: Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919) işgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesini ve telgraflarla tepkinin İstanbul Hükûmeti ile İtilaf temsilcilerine iletilmesini istedi.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) ise tepkiyi bir programa çevirdi. Ali Fuat, Rauf ve Refet Bey'lerin imzasıyla, Cemal Paşa ve Kâzım Karabekir'in onayıyla yayımlandı. Üç maddesi üç ayrı soruyu cevaplar:

1. Neden savaşıyoruz? Vatanın bütünlüğü ve milletin istiklali tehlikededir; İstanbul Hükûmeti sorumluluğunu yerine getirmemektedir. Merkezî hükûmete ilk kez açıkça karşı çıkıldı.
2. Nasıl savaşacağız? Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır. Ulusal egemenlikten ilk kez üstü kapalı olarak söz edildi ve genelgeye ihtilalci bir karakter kazandırıldı.
3. Kim yönetecek? Her türlü tesir ve kontrolden uzak millî bir heyet gereklidir. Temsil Heyeti fikri ilk kez burada ortaya atıldı.

Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919), Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk ile Trabzon Muhafaza-i Hukuk cemiyetlerinin öncülüğünde ve yalnızca doğu illerinden gelen delegelerle toplandı. Buna rağmen aldığı kararlar bütün ülkeyi ilgilendiriyordu.

1. Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez. Millî sınırlardan ilk kez söz edildi; bu, Misak-ı Millî'nin çekirdeğidir.
2. İstanbul Hükûmeti muktedir olmazsa Anadolu'da geçici bir hükûmet kurulacaktır. Merkezî hükûmete alternatif bir yönetimden ilk kez söz edildi.
3. Kuvayımilliye'yi etkin, millî iradeyi egemen kılmak esastır. Ulusal egemenliğe dayalı bir düzenin işareti verildi.
4. Manda ve himaye kabul edilemez; azınlıklara sosyal dengeyi bozan ayrıcalıklar verilemez.

Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919) Erzurum kararlarını kabul edip genişletti. Ancak özgün katkısı iki kararda toplanır ve bu iki karar mücadelenin niteliğini değiştirdi.

1. Bütün millî cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi; bölgesel dağınıklık sona erdi.
2. Temsil Heyeti'nin bütün yurdu temsil etmesi kararlaştırıldı; heyet artık ulus adına hareket eden bir kurul hâline geldi.

Kongrede manda ve himaye önerisi tartışıldı ve reddedildi; delegeler İttihatçı olmadıklarını ispat etme çabasına girdi ve kongre başkanlığı üzerinde tartışmalar yaşandı. Kamuoyu oluşturmak için İrade-i Milliye gazetesi çıkarılmaya başlandı.

Sivas'taki kararlı tutum ilk siyasi meyvesini verdi: Damat Ferit Paşa Hükûmeti istifa etti ve yerine Ali Rıza Paşa Hükûmeti kuruldu.

Yeni sadrazam, Bahriye Nazırı Salih Paşa'yı Amasya'ya gönderdi. 20–22 Ekim 1919 Amasya Görüşmelerinde Temsil Heyeti adına Mustafa Kemal ile İstanbul Hükûmeti adına Salih Paşa görüştü. Böylece İstanbul Hükûmeti Temsil Heyeti'ni fiilen tanımış oldu; bu, Temsil Heyeti'nin ilk siyasi başarısıdır.

Toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde Misak-ı Millî kabul edildi ve millî sınırlar ilk kez resmî bir belgeyle ilan edildi. İtilaf Devletleri buna karşılık 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi dağıtıldı.

Büyük Millet Meclisi'nin Ankara'da açılması bir tercih değil, bir zorunluluktu. İstanbul'un resmen işgali, Mebusan Meclisi'nin dağıtılması ve İstanbul Hükûmeti'nin görevini yerine getirememesi başka yol bırakmadı.

Bu andan itibaren Millî Mücadele bir direniş hareketi olmaktan çıkıp bir devlet kurma sürecine dönüşür. Meclisin nitelikleri bu geçişi anlatır:

1. Yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendinde toplayan güçler birliği ilkesini ve meclis hükûmeti sistemini benimsedi; savaş yönetilirken hızlı karar alınması gerekiyordu.
2. Yeni bir devletin temelini attığı için kurucu meclistir; savaşı yönettiği için savaş meclisidir.
3. Asker, memur, din adamı, çiftçi, tüccar ve aşiret temsilcilerini bir arada barındırdığı için geniş tabanlıdır.
4. Amacı Misak-ı Millî'yi gerçekleştirmek ve millî bağımsızlığı sağlamaktır.

Yeni meclis daha ilk aylarında iki cephede birden savaştı. Dışarıda işgal orduları, içeride ise saltanat ve hilafet otoritesini sürdürmek isteyen, bölgesel devlet kurmayı hedefleyen ya da manda arayan ayaklanmalar vardı.

1. İstanbul Hükûmeti'yle resmî ilişkiler kesildi.
2. İstanbul'un yayımladığı fetvaya karşı Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi öncülüğünde karşı fetva yayımlandı.
3. 29 Nisan 1920'de Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı ve vatana ihanet suçlarını yargılamak üzere meclis içinden İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
4. Karşı propaganda yapıldı ve Kuvayımilliye birlikleri isyancılar üzerine gönderildi.

Ayaklanmaların bastırılması meclisin halk nezdindeki otoritesini artırdı; ancak insan ve malzeme gücünün bir bölümü bu mücadeleye ayrıldığı için işgalciler aynı dönemde ilerleme fırsatı buldu.

Misak-ı Millî'nin ilanı ve meclisin açılması üzerine İtilaf Devletleri San Remo'da paylaşımda uzlaştı ve 10 Ağustos 1920'de Sevr Antlaşması imzalandı. Şartlar bir devletin varlığını fiilen sona erdirecek ağırlıktaydı.

Başlıca hükümleri: ordu elli bin dolayında bir kuvvetle sınırlanacak; kapitülasyonlardan bütün devletler yararlanacak; maliyeyi denetleyecek bir komisyon kurulacak; Ege Bölgesi ve Doğu Trakya Yunanistan'a, Antalya ve On İki Ada İtalya'ya, güneydoğudaki bazı iller ile Suriye Fransa'ya bırakılacak; Doğu Anadolu'da iki yeni devlet kurulacaktı.

Doğuda Kâzım Karabekir komutasındaki harekât 3 Aralık 1920 Gümrü Antlaşması ile sonuçlandı; bu, TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır ve doğu cephesini kapatarak kuvvetlerin batıya kaydırılmasını sağladı.

Batıda ise Kuvayımilliye'nin yetersizliği düzenli orduya geçişi zorunlu kılmıştı. I. İnönü Savaşı (6–10 Ocak 1921) düzenli ordunun ilk başarısıdır ve ardından gelenler bir savaşın diplomatik hasadını gösterir:

1. 20 Ocak 1921: Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, yeni Türk devletinin ilk anayasası kabul edildi.
2. 12 Mart 1921: İstiklal Marşı millî marş olarak kabul edildi.
3. 16 Mart 1921: Moskova Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Artvin TBMM'ye bırakıldı; Sovyetler Misak-ı Millî'yi tanıdı ve Sevr'i geçersiz saydı.
4. Londra Konferansı'na davet edilen TBMM, İtilaf Devletleri tarafından hukuken tanınmış oldu.

II. İnönü'den sonra Yunan ordusu büyük bir taarruzla Afyon, Kütahya ve Eskişehir'i aldı. Mustafa Kemal'in emriyle ordu Sakarya Irmağı'nın doğusuna çekildi; bu karar mecliste sert tartışmalara yol açtı ama orduyu koruyup toparlanma imkânı verdi.

1. Yunan taarruzunun en yoğun günlerinde Maarif Kongresi toplandı; savaşın ortasında geleceğin eğitim düzeni planlanıyordu.
2. Başkomutanlık Yasası ile Mustafa Kemal, meclisin yetkilerini kullanma şartıyla başkomutanlığı üstlendi.
3. Tekâlif-i Millîye Emirleri ile ülkedeki maddi imkânların tamamı savaşa seferber edildi.

Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos – 13 Eylül 1921) yirmi iki gün sürdü ve Türk zaferiyle bitti. Sonuçları zincirlemedir: 1683 II. Viyana Kuşatması'ndan beri süren geri çekiliş sona erdi; Yunan ordusu taarruz gücünü kaybederek savunmaya geçti; Mustafa Kemal'e gazilik unvanı ve mareşallik rütbesi verildi; Kafkas cumhuriyetleriyle Kars, Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı ve İtalyanlar Anadolu'dan çekildi.

Hazırlıklar büyük bir gizlilik içinde tamamlandı ve 26 Ağustos 1922 sabahı Büyük Taarruz başladı. 27 Ağustos'ta Afyon kurtarıldı.

30 Ağustos 1922'de Dumlupınar'ın kuzeyinde, Mustafa Kemal'in bizzat yönettiği Başkomutanlık Meydan Muharebesinde Yunan ordusunun esas kuvvetleri yok edildi ve Yunan başkomutanı esir alındı. 1 Eylül'de verilen emir “Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!” oldu; 9 Eylül'de İzmir'e girildi.

Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922) ile Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan işgalden kurtarıldı; İstanbul ve Boğazların yönetimi TBMM Hükûmeti'ne devredildi. Böylece Millî Mücadele'nin askerî safhası bitti, siyasi safhası başladı.

İtilaf Devletleri konferansa hem TBMM'yi hem İstanbul Hükûmeti'ni davet ederek ikilik çıkarmayı denedi. Saltanatın 1 Kasım 1922'de kaldırılması bu ikiliği ortadan kaldırdı ve Türkiye'yi tek bir heyet temsil etti.

Konferans 20 Kasım 1922'de açıldı. TBMM, İsmet Paşa başkanlığındaki heyete kapitülasyonlar ve Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti konusunda taviz verilmemesi talimatını vermişti. Görüşmeler 4 Şubat 1923'te kesintiye uğradı.

1. Kesintiye yol açan anlaşmazlık konuları: Irak sınırı, kapitülasyonlar, Osmanlı borçları ve tazminat, Boğazlar.
2. Ara dönemde iç siyaset hareketlendi: mecliste muhalefeti oluşturan İkinci Grup'un yoğun eleştirileri seçim kararının alınmasında etkili oldu.
3. Görüşmeler 23 Nisan 1923'te yeniden başladı ve üç ay sonra antlaşma imzalandı.

24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması, yeni Türk devletinin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü bütün dünyaya kabul ettirdi. Ancak her konuyu çözmedi ve bu ayrım sorularda doğrudan kullanılır.

Siyasi inkılaplar rastgele sıralanmış kararlar değildir. Her halka, bir öncekinin açtığı boşluğu kapatır; zinciri kurduğunuzda “hangi gelişme hangisine yol açtı” sorularında tereddüt kalmaz.

1. 1 Kasım 1922 — Saltanatın kaldırılması. Osmanlı Devleti resmen sona erdi, ülke yönetimindeki iki başlılık bitti, TBMM tek yasal otorite hâline geldi ve laiklik yolunda ilk adım atıldı.
2. 13 Ekim 1923 — Ankara'nın başkent oluşu. Jeopolitik konum, bölge halkının Millî Mücadele'ye verdiği destek ve İstanbul'un siyasi çevresine duyulan güvensizlik etkili oldu.
3. 29 Ekim 1923 — Cumhuriyetin ilanı. Devletin adı ve rejimi belirlendi, cumhurbaşkanlığı makamı kurularak devlet başkanlığı sorunu çözüldü ve meclis hükûmeti sisteminden kabine sistemine geçildi.
4. 3 Mart 1924 — Halifeliğin kaldırılması. İki başlılık tamamen sona erdi ve inkılapların önündeki en büyük engel kalktı.

Aynı gün dört ayrı karar alındı ve dördü birlikte laik devlet düzeninin çerçevesini kurdu. Her biri farklı bir alandaki dinî veya ayrı otoriteyi sona erdirir.

1. Halifeliğin kaldırılması dinî-siyasi otoriteyi sona erdirdi; hanedan üyeleri yurt dışına çıkarıldı.
2. Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırılması dinî-idari yapıyı ortadan kaldırdı.
3. Tevhid-i Tedrisat Kanunu bütün eğitim kurumlarını Maarif Vekâleti'ne bağlayarak eğitimdeki ikiliği bitirdi.
4. Erkân-ı Harbiye Vekâleti'nin kaldırılması orduyu siyasetin dışına çıkardı.

Dördünün aynı günde yapılmasının siyasi anlamı açıktır: tek tek yapılsaydı her biri ayrı bir direnç odağı oluşturabilirdi. Birlikte yapılması muhalefetin dağınık kalmasını ve dönüşümün bütün hâlinde yerleşmesini sağladı.

Osmanlı'da şer'i mahkemeler, cemaat mahkemeleri, konsolosluk mahkemeleri ve Batılı tarzda mahkemeler yan yana çalışıyordu; yani hukuk birliği yoktu. Cumhuriyet döneminin hukuk inkılabı tam olarak bu dağınıklığı bitirmeyi hedefledi.

1926 Türk Medeni Kanunu, İsviçre Medeni Kanunu esas alınarak kabul edildi. Sonuçları: ülkede tek hukuk sistemine geçildi; kadın ile erkek hukuken eşit sayıldı; resmî nikâh zorunlu hâle geldi; tek eşlilik esası benimsendi; miras ve boşanmada eşitlik getirildi. Ceza, ticaret, borçlar ve icra alanlarında da laik ve çağdaş kanunlar alındı.

Kurumsal ayak da tamamlandı: Şer'iye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı ve 1925'te Ankara Hukuk Mektebi açılarak yeni hukukun uygulayıcıları yetiştirilmeye başlandı.

Eğitim inkılabının ilk adımı Tevhid-i Tedrisat Kanunudur: bütün okullar tek çatı altında toplanarak eğitimde birlik sağlandı ve laik eğitime geçişin temeli atıldı.

1. 1928 Harf İnkılabı: Yeni Türk harfleri kabul edildi ve okuma yazmanın yaygınlaşması hedeflendi. Halka yeni harfleri öğretmek için aynı yıl Millet Mektepleri açıldı.
2. 1931 Türk Tarih Kurumu: Türk tarihinin bilimsel yöntemlerle araştırılması amaçlandı.
3. 1932 Türk Dil Kurumu: Türkçenin sadeleştirilmesi ve zenginleştirilmesi hedeflendi.
4. 1933 Üniversite Reformu: Darülfünun kapatılarak İstanbul Üniversitesi kuruldu.

Toplumsal alandaki düzenlemeler günlük hayatın görünen yüzünü değiştirdi; her birini alanı ve tarihi ile birlikte kodlayın, çünkü sorular ikisinden birini kaydırarak kurulur.

1. 1925: Şapka Kanunu ve kıyafette değişiklik; tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması.
2. 1 Ocak 1926: Miladi takvime ve uluslararası saat sistemine geçildi. 1931'de metre, kilogram ve litre esasına geçildi; 1935'te hafta tatili pazar günü oldu.
3. 1934: Soyadı Kanunu kabul edildi; efendi, bey ve paşa gibi lakap ve unvanlar kaldırıldı.

Kadınların siyasi hakları kademeli olarak tanındı: 1930'da belediye seçimlerinde, 1933'te muhtarlık seçimlerinde ve 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi.

Altı temel ilke 1937'de anayasaya eklendi. Sorular ilkeleri tanımlarıyla değil, hangi inkılabın hangi ilkeyle ilişkili olduğu üzerinden ölçer; bu yüzden aşağıdaki listeyi bir tanım listesi değil, bir eşleştirme listesi olarak okuyun.

1. Cumhuriyetçilik: saltanatın kaldırılması, cumhuriyetin ilanı, 1924 Anayasası, siyasi partiler, kadınlara seçme ve seçilme hakkı.
2. Milliyetçilik: Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu, lakap ve unvanların kaldırılması, kapitülasyonların kaldırılması, yabancı şirketlerin millîleştirilmesi.
3. Halkçılık: aşarın kaldırılması, Medeni Kanun, Soyadı Kanunu, kadınlara siyasi haklar.
4. Devletçilik: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, Sümerbank, Etibank, demir yollarının millîleştirilmesi.
5. Laiklik: saltanat ve halifeliğin kaldırılması, Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, Medeni Kanun, tekke ve zaviyelerin kapatılması.
6. İnkılapçılık: harf inkılabı, üniversite reformu, ölçü ve takvim değişiklikleri.

Cumhuriyetin ilk on beş yılında iki muhalefet partisi denemesi yapıldı ve ikisi de farklı sebeplerle sona erdi. Bu konudaki soruların neredeyse tamamı neden-sonuç eşleştirmesi üzerine kuruludur.

1. 1923 Cumhuriyet Halk Fırkası: ilk siyasi parti; inkılapların yürütücüsü oldu.
2. 1924 Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası: ilk muhalefet partisi. 1925 Şeyh Sait Ayaklanması üzerine çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu sonrasında kapatıldı.
3. 1930 Serbest Cumhuriyet Fırkası: Fethi Okyar tarafından kuruldu; kısa sürede rejim karşıtlarının toplanma zemini hâline gelince kurucusu tarafından kapatıldı.
4. 1930 Menemen Olayı: laiklik karşıtı tepkilerin sürdüğünü gösteren bir kalkışmadır.

Yeni devletin iki anayasası vardır ve ikisi çok farklı şartlarda yazılmıştır; farkı bu şartlar açıklar.

1. 1928: “Devletin dini İslam'dır” hükmü anayasadan çıkarıldı.
2. 1934: Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı.
3. 1937: Altı Atatürk ilkesi anayasaya eklendi.

Savaştan çıkan ülkenin ekonomik programı 1923 İzmir İktisat Kongresi'nde çizildi: Misak-ı İktisadi kararları alındı ve millî ekonomi ilkesi benimsendi. İlk somut adım 1925'te aşar vergisinin kaldırılmasıdır; köylünün üzerindeki en ağır yük böylece hafifledi.

1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu ile özel girişim desteklendi. Ancak 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı özel sermayenin tek başına yeterli olmadığını gösterdi ve devletçilik uygulanmaya başlandı: devlet, özel girişimin yetmediği alanlarda doğrudan yatırımcı oldu.

1. 1934: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulandı; ikinci plan savaş nedeniyle tam uygulanamadı.
2. Kurumlar: İş Bankası genel bankacılık, Sümerbank sanayi, Etibank madencilik ve enerji, MTA maden arama, Ziraat Bankası ise tarımsal kredi alanındadır.
3. Demir yolu yapımına ağırlık verildi ve yabancı şirketlerin elindeki hatlar millîleştirildi.

Atatürk dönemi dış politikası iki evreye ayrılır ve bu ayrım sorularda doğrudan kullanılır. Birinci evrede (1923–1930) Lozan'dan kalan sorunlar tek tek kapatıldı.

1. Yabancı okullar: Okulların Türk kanunlarına uyması, müfettiş denetimi kabul etmesi ve Türkçe, tarih ile coğrafya derslerinin Türk öğretmenlerce okutulması esası benimsendi. Sorun Türkiye'nin iç işi sayılarak çözüldü.
2. Musul: İngiltere konuyu Milletler Cemiyeti'ne götürdü; Şeyh Sait Ayaklanması'nın yarattığı iç güçlük de etkili oldu ve 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a bırakılarak Irak sınırı belirlendi.
3. Nüfus mübadelesi: “Yerleşmiş” sayılacak kişilerin tanımı konusunda Yunanistan'la anlaşmazlık çıktı; sorun 1930'da Ankara'da imzalanan antlaşma ile çözüldü.

1933'te Almanya'da Nazi Partisi'nin iktidara gelmesi ve İtalya'nın Doğu Akdeniz'de yayılma siyaseti dünya barışını tehdit edince Türkiye ikinci evreye geçti: güvenlik ve ittifak arayışı. Bu evreyi coğrafi olarak okuyun.

1. 1932 Milletler Cemiyeti üyeliği: Türkiye davet edilerek üye oldu ve uluslararası saygınlığı arttı.
2. 1934 Balkan Antantı: Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya ile imzalandı; taraflar sınırlarını karşılıklı garanti etti. Batı sınırı güvenceye alındı.
3. 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi: Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, Türkiye'nin Boğazlarda asker bulundurması kabul edildi ve savaş tehlikesi hâlinde Boğazları kapatma hakkı tanındı. Boğazlar üzerinde tam egemenlik geri kazanıldı.
4. 1937 Sadabat Paktı: İran, Irak ve Afganistan ile imzalandı; doğu sınırı güvenceye alındı.
5. 1939 Hatay'ın katılması: 1938'de kurulan bağımsız Hatay Devleti Türkiye'ye katıldı ve güney tamamlandı.

Savaş, I. Dünya Savaşı sonrasındaki antlaşmaların ağır şartları, 1929 bunalımının yıkımı, Almanya ve İtalya'daki rejimlerin yükselişi ve Milletler Cemiyeti'nin barışı koruyamaması sonucunda çıktı. Almanya'nın 1 Eylül 1939'da Polonya'ya saldırmasıyla başladı.

Türkiye, Atatürk'ün ölümünden sonra cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü döneminde fiilen savaş dışında kalma siyaseti izledi. Savaşın son aşamasında, Birleşmiş Milletler'e kurucu üye olabilmek için 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti ama fiilen çatışmaya girmedi.

Savaş dışında kalmak ülkeyi ekonomik yükten kurtarmadı: seferberlik üretimi düşürdü, karne ve karaborsa yaygınlaştı. Millî Korunma Kanunu, Varlık Vergisi ve Toprak Mahsulleri Vergisi bu dönemin olağanüstü mali tedbirleridir; aynı yıllarda Köy Enstitüleri kuruldu.

Savaştan sonra dünya iki kutba ayrıldı: ABD öncülüğündeki Batı bloku ile Sovyetler Birliği öncülüğündeki Doğu bloku. Türkiye'nin Batı blokunda yer alması ideolojik değil, doğrudan güvenlik gerekçelidir.

Sovyetler Birliği savaş sonrasında Boğazlarda ortak savunma ve doğu illerinden toprak talebinde bulundu. Bu talepler Türkiye'yi Batı'ya yöneltti.

1. 1947 Truman Doktrini ve 1948 Marshall Planı ile Türkiye ve Yunanistan başta olmak üzere ülkelere askerî ve ekonomik yardım sağlandı.
2. Türkiye 1950'de Birleşmiş Milletler kuvvetleri içinde Kore Savaşı'na asker gönderdi; bu katkı Batı ittifakındaki konumunu güçlendirdi.
3. 1952'de NATO'ya üye olundu; Doğu blokunun askerî örgütü Varşova Paktı ise 1955'te kuruldu.

Savaş sonrasındaki uluslararası demokratikleşme eğilimi ve iç talepler doğrultusunda Türkiye çok partili hayata geçti. 1946'da Demokrat Parti kuruldu; aynı yıl yapılan seçim “açık oy, gizli sayım” usulüyle yapıldığı için eleştirildi.

1950 seçimlerinde “gizli oy, açık sayım” esası uygulandı ve Demokrat Parti iktidara geldi. Böylece Türkiye'de ilk kez seçimle iktidar değişimi gerçekleşti; bu, çok partili düzenin işlediğini gösteren asıl ölçüttür.

Siyasi hayat 1960, 1971 ve 1980'de askerî müdahalelerle kesintiye uğradı. 1961 ve 1982 anayasaları bu dönemlerin ürünüdür; 1961 Anayasası ayrıca Anayasa Mahkemesi gibi yeni denetim kurumlarını getirmiştir.

Kıbrıs'ın yönetimi 1878'de İngiltere'ye bırakılmış, I. Dünya Savaşı sırasında İngiltere tarafından ilhak edilmiş ve bu durum Lozan'da tanınmıştı. Sorun 1950'lerde yeniden açıldı.

1. Adadaki Rumlar arasında Yunanistan'a katılmayı hedefleyen Enosis düşüncesi güçlendi; bu amaçla kurulan EOKA örgütü terör faaliyetlerinde bulundu.
2. 1959 Zürih ve 1960 Londra antlaşmalarıyla Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu; Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garantör devlet oldu.
3. 1963'ten sonra adadaki Türklere yönelik saldırılar arttı; 1964'te ABD Başkanı'nın gönderdiği mektup Türkiye'nin müdahalesini engelledi ve Türk-Amerikan ilişkilerinde kırılma yarattı.
4. 1974'te Yunanistan destekli darbe üzerine Türkiye garantörlük hakkını kullanarak Kıbrıs Barış Harekâtı'nı gerçekleştirdi; harekâtın ardından ABD silah ambargosu uyguladı. 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edildi.

1960'ların sonundan itibaren bloklar arasında yumuşama dönemi yaşandı ve karşılıklı görüşme kanalları açıldı. Asıl kırılma ise yüzyılın sonundadır.

1989'da Berlin Duvarı yıkıldı, 1991'de Sovyetler Birliği dağıldı. Orta Asya ve Kafkasya'da beş bağımsız Türk cumhuriyeti ortaya çıktı: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan. Türkiye bu devletleri tanıyan ilk ülke oldu.

Avrupa'yla bütünleşme süreci de aynı yıllarda ilerledi: Türkiye 1959'da ortaklık başvurusu yaptı, 1963'te Ankara Antlaşması imzalandı, 1995'te Gümrük Birliği'ne girildi ve 1999'da adaylık statüsü kazanıldı.

Başladığınız yere dönün. Ders boyunca dört soru hiç değişmedi; yalnızca cevapları değişti. Bu dört satırı kurabiliyorsanız, dersin omurgası yerine oturmuş demektir.

1. Egemenliğin kaynağı: kut, yani Gök Tengri'den kağana verilen yetki → devletin hanedanın ortak malı sayılması → padişahın şahsında toplanan egemenlik ve halifelik → egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olması.
2. Toprak ve gelir: otlak ve ülüş → ikta → timar → timarın çözülmesiyle iltizam ve malikâne → Duyun-u Umumiye → aşarın kaldırılması ve millî ekonomi.
3. Ordu: ordu-millet ve onlu sistem → gulam ve ikta askerleri → kapıkulu ile timarlı sipahi → Asakir-i Mansure → düzenli ordu ve ordunun siyaset dışında kalması.
4. Hukuk: yazısız töre → şer'i ve örfi hukukun yan yana yürümesi → kanunnameler ve Mecelle → tek ve laik hukuk sistemi.

Aynı yöntemi tek tek olaylara da uygulayabilirsiniz. Boğazlar, 1833'te egemen bir devletin son imzasıyla başlayıp 1841'de uluslararası bir konuya dönüşen ve 1936'da geri kazanılan bir hikâyedir. Bir tarihi hatırlayamadığınızda o tarihi değil, hangi zincirin hangi halkası olduğunu sorun; cevap çoğu zaman oradan gelir.